Официјално, изборниот ден помина без поголеми инциденти. Сепак, поширокиот процес на локалните избори во Северна Македонија во 2025 година — пред, за време и веднаш по гласањето — беше обележан со случаи што ја нарушија јавната доверба: политичко насилство насочено кон кандидати и активисти, обвинувања за координирани дезинформации и негативна кампања, злоупотреба на деца во политичка промоција, нарушувања во работењето на јавниот радиодифузен сервис и контроверзни одлуки на изборните органи.
Отсуството на масовни инциденти на избирачките места не ја поништи шемата што беше видлива во текот на целата кампања: заплашувањето, манипулацијата и институционалната неизвесност сè повеќе ја заменуваа демократската конкуренција и политичкиот дијалог. Случаите подолу се прикажани како документирана хронологија, со јасно разграничување меѓу потврдени информации, јавни обвинувања и официјални реакции.
СЛУЧАЈ 1: СМРТ НА КАНДИДАТ И НОСИТЕЛ НА НЕЗАВИСНА ЛИСТА ВО КАВАДАРЦИ
Почина поранешниот градоначалник на Кавадарци и пратеник, Панче Минов, носител на независна листа за Локалните избори 2025.
Според Општинската изборна комисија (ОИК) во Кавадарци, комисијата добила потврдена информација за смртта во утринските часови и навела дека ќе ја извести Државната изборна комисија (ДИК), во согласност со законски пропишаните постапки во случаи на смрт на кандидат — особено кога станува збор за носител на листа. ОИК истакна дека ова е прв ваков случај со кој се соочува и дека гласачките ливчиња веројатно сè уште не биле испечатени, во очекување на насоки од ДИК.
СЛУЧАЈ 2: ПУКАЊЕ ВО ЗЕКИРИЈА ШАХИНИ, НОСИТЕЛ НА ЛИСТА ВО ЛИПКОВО
Во Куманово се случи пукање насочено кон Зекирија Шахини, носител на листата на Националната алијанса за интеграција (НАИ) во Липково.
Полицијата за ЦИВИЛ потврди дека две лица пукале кон возило управувано од Шахини на крстосница во близина на зградата на Општина Куманово. Министерството за внатрешни работи соопшти дека инцидентот е евидентиран на 7 октомври 2025 година во 13:54 часот, дека повредениот бил пренесен во Кумановската болница и дека се работи на расчистување на случајот. Подоцна, Шахини беше префрлен на клиниките во Скопје; првичните информации укажуваа дека е надвор од животна опасност. Мотивот и сторителите не беа јавно идентификувани во моментот на известување.
НАИ објави на Фејсбук дека д-р Шахини е во стабилна состојба, придружено со запаллива политичка реторика. Овој настан беше пријавен како втор случај на насилство врз кандидат на локалните избори, по претходен напад врз кандидат за советник во Виница.
СЛУЧАЈ 3: АПСЕЊЕ ПОВРЗАНО СО ОБИД ЗА УБИСТВО
Полицијата уапси жена осомничена за вмешаност во обидот за убиство на нејзиниот сопруг, З.С., во врска со пукањето во Куманово.
На 7 октомври 2025 година, полицијата во Куманово ја лиши од слобода А.А. (43) од Тетово, под сомнение за вмешаност во обид за убиство на нејзиниот сопруг З.С. (43) од Слупчане (Општина Липково). Шест лица беа повикани на службен разговор, а по судска наредба беше извршен претрес во домот на Б.С. (50) во Куманово.
Надлежните соопштија дека по целосно документирање на случајот ќе биде поднесена кривична пријава против А.А., а по консултација со надлежното Јавно обвинителство — и против Љ.Ф. (36) од Гостивар, кој во моментот на известување беше во бегство.
СЛУЧАЈ 4: НАВОДНО ПОЛИТИЧКО НАСИЛСТВО ВО КУМАНОВО СО ВКЛУЧЕНОСТ НА КАМПАЊСКИ ТИМОВИ НА ЗНАМ И СДСМ
Кандидатот за градоначалник на СДСМ во Куманово, Мартин Костовски, тврдеше дека членови на неговиот изборен штаб биле нападнати од кандидат за советник од движењето ЗНАМ.
Костовски изјави дека инцидентот го вклучувал Самет Салиевски, кандидат за советник од движењето ЗНАМ („За наша Македонија“), и дека случајот бил пријавен во полиција. Тој јавно ги повика органите за спроведување на законот, ДИК, Јавното обвинителство и ОБСЕ да постапат.
Наводите беа изнесени во видео објава снимена пред полициска станица. Во извештајот се наведува и дека против истото лице била поднесена полициска пријава и за време на локалните избори во 2021 година, за друг наводен напад.
СЛУЧАЈ 5: ОБВИНУВАЊА ЗА ДЕЗИНФОРМАЦИИ И ЕСКАЛАЦИЈА НА НЕГАТИВНАТА КАМПАЊА (ВМРО-ДПМНЕ VS. СДСМ)
Нова рунда меѓусебни обвинувања ескалираше меѓу владејачката ВМРО-ДПМНЕ и опозициската СДСМ, фокусирана на тврдења поврзани со поранешниот премиер Зоран Заев.
Според известувањето, премиерот Христијан Мицкоски промовирал обвинувања за „куфери со пари“ наводно поврзани со поранешен бугарски премиер и Заев, по што следеле тврдења за наводен УСБ-стик. Пратеникот на ВМРО-ДПМНЕ, Бране Петрушевски, го повика лидерот на СДСМ, Венко Филипче, да одговори на обвинувањата дека Заев нудел прислушувани материјали и предложил шема за купување две големи компании, меѓу кои и телевизија.
СДСМ ги отфрли тврдењата како продолжение на негативна кампања и оцени дека владејачката партија се обидува да го одвлече вниманието со „измислени афери“. Филипче јавно изјави дека кампањата против СДСМ е лажна и штетна и дека ќе се фокусира на секојдневните проблеми на граѓаните, наместо на ескалација на реториката.
СЛУЧАЈ 6: ДЕЦА КАКО ИЗБОРЕН РЕКВИЗИТ
Мониторинг тимот на ЦИВИЛ регистрираше повеќе случаи на вклучување деца и малолетници во изборни пораки.
Извештајот укажува на обрасци кај различни политички актери, вклучувајќи јавни објави во кои малолетници се појавуваат во политичка промоција — што отвора сериозни прашања за границата меѓу приватниот семеен живот и политичката експлоатација. Се наведуваат и реакции во медиумите и на социјалните мрежи, со повици до институциите за заштита на децата да реагираат.
ЦИВИЛ се повика на член 12 став 4 од Законот за заштита на децата и ги повика институциите да постапат решително, вклучително и со санкции, против политичката злоупотреба на деца.
СЛУЧАЈ 7: МОЖЕН САЈБЕР ИНЦИДЕНТ ВО ЈАВНИОТ СЕРВИС (МРТ)
Македонската радио-телевизија (МРТ) не емитуваше неколку планирани информативни емисии; беше отворена истрага дали станува збор за надворешен упад.
МРТ не ја емитуваше централната информативна емисија во 19:30 часот, ниту претходните и подоцнежните планирани вести. Во јавно соопштение, јавниот сервис наведе дека испитува дали прекинот е резултат на намерен упад во мрежниот систем, со сомневања за компромитирани заштитни механизми и можни надворешни напади или влијанија. Случајот беше опишан како сериозен технички проблем, а беше најавено и вклучување на релевантните државни институции.
За време на прекинот, наместо вести и изборни содржини, беше емитувана забавна програма, вклучително и кулинарска емисија и филм, како и беше откажан планиран термин за дебата меѓу кандидати.
СЛУЧАЈ 8: „ЕЛ ЧЕКА“ АУДИО-СНИМКИ И ОБВИНУВАЊА ПРОТИВ ГРАДОНАЧАЛНИКОТ НА КИЧЕВО, ФАТМИР ДЕХАРИ
Профил на социјалните мрежи познат како „Ел Чека“ објави аудио-снимки опишани како компромитирачки, што предизвика политички и јавни реакции во Кичево.
Според извештајот, снимките беа претставени како наводно автентични разговори во кои се слуша гласот на актуелниот градоначалник и кандидат Фатмир Дехари, во разговор со општинска вработена, со експлицитни сексуални инсинуации и несоодветни забелешки. Коментарите на профилот предизвикаа силна јавна осуда.
Коалицијата ВЛЕН соопшти дека внимателно го следи случајот и го оцени како доказ за длабоки проблеми во политичката култура. Пратеничката на ВМРО-ДПМНЕ, Емилија Ангелова, повика на осуда доколку содржината се потврди и праша дали институциите и политичките субјекти ќе реагираат. ДУИ предупреди против избрзани заклучоци и инсистираше дека автентичноста мора да ја утврдат надлежни институции или експерти.
Во извештајот се наведува дека „Ел Чека“ и претходно објавувал снимки, по што биле покренувани обвинителни постапки. Во моментот на објавување, немаше официјална изјава или демант од Дехари.
СЛУЧАЈ 9: ФОТОГРАФИИ ОД БРАНКО ЦРВЕНКОВСКИ СО ФУНКЦИОНЕРИ НА ВМРО-ДПМНЕ И ЗНАМ ПРЕДИЗВИКАА ШПЕКУЛАЦИИ
Неколку дена пред изборите, на интернет се појавија две фотографии на кои поранешниот претседател и поранешен лидер на СДСМ, Бранко Црвенковски, е прикажан со личности поврзани со ВМРО-ДПМНЕ и ЗНАМ во Охрид.
Фотографиите предизвикаа бран коментари и различни толкувања во медиумите и на социјалните мрежи, вклучувајќи шпекулации за политичка координација. Во извештајот се наведува дека во тој момент немало јавни реакции од Црвенковски или од другите лица на фотографиите, додека лидерот на СДСМ, Венко Филипче, дал кратка изјава повикувајќи се на позната изрека што му се припишува на Црвенковски за партиската лојалност.
СЛУЧАЈ 10: ДИК ПОНИШТУВА СОВЕТНИЧКА ЛИСТА ВО СКОПЈЕ; ПАРТИЈАТА ГО ОСПОРУВА ВРЕМЕТО И ПРАВНАТА ЗАШТИТА
Државната изборна комисија (ДИК) поништи потврдена советничка листа во Скопје поднесена од Движењето за национално единство на Турците (ДНЕТ), поради присуство на починато лице на листата.
Претседателот на ДИК, Борис Кондрако, изјави дека гласовите дадени за поништената листа ќе се третираат како неважечки и дека случајот ќе биде доставен до Јавното обвинителство. ДНЕТ соопшти дека за одлуката дознало преку медиумите и побара итна средба со ДИК. Партијата тврдеше дека Општинската изборна комисија во Скопје претходно не утврдила недостатоци, дека државните институции се одговорни за техничките проверки и најави правни чекори. ДНЕТ информираше дека за случајот се известени и претставници на ОБСЕ/ОДИХР.
Во извештајот се нагласува дека одлуката на ДИК била доставена доцна во денот и без правна поука за жалба, што отвора сериозни прашања за ефективната правна заштита и еднаквиот третман во изборниот процес.
СЛУЧАЈ 11: ТВРДЕЊА ЗА ДЕЗИНФОРМАЦИИ ОД АКТУЕЛНАТА ГРАДОНАЧАЛНИЧКА НА СКОПЈЕ; ПОЛИЦИЈАТА ГИ НЕГИРА
Актуелната градоначалничка на Скопје, Данела Арсовска, објави дека директорот на ЈП „Комунална хигиена – Скопје“ бил пуштен од притвор; Министерството за внатрешни работи го демантираше тврдењето.
Арсовска на Фејсбук напиша дека директорот на претпријатието, Сабахудин Рустеми, бил пуштен по само неколку часа и сугерираше политичка позадина. Портпаролот на МВР за CIVIL изјави дека никој не бил пуштен и ја оцени објавата како лажна и манипулативна.
Во извештајот се наведува дека приведувањата се поврзани со истрага на Јавното обвинителство за нефункционирање на претпријатието, што довело до сериозно натрупување на отпад во главниот град. Осомничените се гонат за кривично дело поврзано со животната средина и управувањето со отпад, кое може да ги загрози условите за живот.
ЗАКЛУЧОК: КОГА ИЗБОРИТЕ СТАНУВААТ РИТУАЛ НА ФОРМАЛНА УСОГЛАСЕНОСТ
Локалните избори во 2025 година во Северна Македонија се одвиваа во генерално мирна и уредна атмосфера на денот на гласање, со избирачки места кои најчесто се отвораа навреме и без национални нарушувања на процесот. Сепак, сеопфатното набљудување на ЦИВИЛ во сите фази од изборниот циклус покажува дека оваа површинска стабилност ги прикрива упорните и структурни слабости кои континуирано ја поткопуваат јавната доверба и ја ослабуваат демократската интегритет.
Иако изборниот процес формално ги исполни процедурните барања, неговиот суштински интегритет остана сериозно компромитиран. ЦИВИЛ документираше системски слабости кои заедно ја разјадуваат довербата во изборите: недоверлив Избирачки список, повторливи технички дефекти на уредите за биометриска идентификација, масовни прекршувања на изборниот молк, притисоци врз гласачите, дискриминаторни бариери за учество, попречување на набљудувачи и медиуми, како и инструментализација на идентитетската политика и манипулација со информации. Овие недостатоци не се изолирани ниту случајни. Заедно, тие формираат конзистентен образец што одразува институционална инертност, селективна примена на законот и нормализација на практики неспоиви со демократското владеење.
Изборите уште еднаш покажаа дека процедурниот ред и административната дисциплина, иако неопходни, не се доволни за да се обезбеди демократска легитимност. Гласањето се одржа, ливчињата беа пребројани и резултатите беа објавени. Но, под површината на привидниот мир и формалната коректност постоеја манипулација, страв, нееднакви услови и широко распространета апатија. Во такви околности, изборите ризикуваат да се сведат на ритуал — редовно изведуван, но сè повеќе одвоен од својата демократска суштина.
Одговорноста за оваа состојба не лежи кај граѓаните, кои и понатаму покажуваат отпорност, граѓанска храброст и подготвеност за учество и покрај неповолните услови. Таа лежи кај институциите што не се реформираат, кај политичките актери кои ги експлоатираат системските слабости за краткорочна корист и кај надзорните механизми што остануваат неефикасни или селективно применети. Кога одговорноста отсуствува и прекршувањата не носат последици, довербата се распаѓа — а без доверба, изборите не можат да функционираат како инструменти на демократско самоопределување.
Надминувањето на овие предизвици бара повеќе од декларативна посветеност на демократијата. Потребни се сеопфатни и одамна задоцнети институционални реформи, професионализација на изборната администрација, целосна имплементација на долгогодишните препораки и решителен раскин со практиките што го третираат изборниот интегритет како формалност, а не како демократска обврска. Неопходно е и заштита на информативниот простор, обезбедување сигурност за набљудувачите и новинарите и гарантирање дека секој граѓанин може да учествува слободно, еднакво и без страв.
Демократијата не пропаѓа преку ноќ. Таа постепено еродира — преку толерирани прекршувања, нормализирана исклученост и празнење на значењето зад демократските процедури.
Наодите од овој извештај претставуваат и предупредување и повик на одговорност. Враќањето на довербата во изборите не е само техничка задача; тоа е политички и морален императив. Без него, изборите може и понатаму да се одржуваат, но демократијата ќе остане сè подалеку од дофат.
Овој текст е дел од публикацијата: Демократски навигатор — Мониторинг и анализа: Локални избори 2025 во Северна Македонија: Лекции што не беа научени
ЛИНК до публикацијата
Публикацијата е дел од проектот „Демократски навигатор 2025 – Стратешки одговор на дезинформациите и хибридните закани“, сеопфатна иницијатива за граѓански мониторинг и рано предупредување имплементирана од ЦИВИЛ – Центар за слобода. Проектот е поддржан од Сојузното министерство за надворешни работи на Сојузна Република Германија.
Прочитајте повеќе:
Ненаучени лекции: Избирачки список – хроничен извор на недоверба (2)
Ненаучени лекции: Притисок, клиентелизам и партиска зависност на гласачите (4)
Ненаучени лекции: Локални избори 2025 – Масовно и намерно кршење на изборниот молк (7)
Ненаучени лекции: Локални избори 2025 – Попречување на набљудувачите и медиумите (8)
Ненаучени лекции: Враќање на изборниот интегритет и демократската доверба – препораки на ЦИВИЛ (12)
