Клучни наоди
- Националистичките и етничките наративи доминираа на локалните избори во 2025 година, систематски потиснувајќи ги суштинските локални прашања и политики од изборната дебата.
- Изборните кампањи беа претворени од натпревар на програми и управувачки капацитети во арени на идентитетска политика, страв и поларизација, особено долж македонско-албанската поделба.
- Политичките актери свесно ја користеа етничката мобилизација како стратегија за консолидирање на гласачките бази и одвлекување на вниманието од корупција, лошо управување и институционални неуспеси.
- Историски митови, етнички симболи и наративи на загрозеност беа инструментализирани за емоционална манипулација, со поддршка и засилување преку партиски и поврзани медиуми и онлајн платформи.
- Забележано е значително зголемување и нормализација на говорот на омраза, вклучително и отворена етничка омраза, дехуманизирачки јазик и геноцидна реторика во јавниот простор и на социјалните мрежи.
- Посебно загрижувачки се случаите на екстремен говор на омраза и дехуманизација насочени кон ромските заедници и политички кандидати од овие заедници, без соодветна институционална заштита.
- Во локалниот изборен контекст беше инјектирана и антибугарска реторика, користена како форма на екстернализиран национализам без никаква врска со општинското управување.
Националистичките наративи и етничката мобилизација повторно доминираа на локалните избори во 2025 година, систематски потиснувајќи ги автентичните локални прашања од центарот на политичката конкуренција. Наместо да служат како форуми за дебата за јавните услуги, урбаниот развој, заштитата на животната средина, општинската отчетност или локалните економски приоритети, изборните кампањи беа претворени во арени на идентитетска политика, застрашување и поларизација.
Националните и етничките теми – особено долж македонско-албанската поделба – беа намерно и стратешки злоупотребени за мобилизација на гласачите преку емоционален апел, наместо преку суштински политики. Политичките актери ги обликуваа изборните опции не како прашања на програми или компетентност, туку како прашања на колективно преживување, етничка лојалност или егзистенцијална закана. На тој начин, сложените општествени и управувачки предизвици беа сведени на поедноставени, идентитетски бинарности.
Наместо натпревар на идеи и визии за локален развој, граѓаните беа изложени на симболична и емоционална манипулација, при што историски митови, етнички симболи и наративи на неправда беа инструментализирани за политичка корист. Овие наративи беа засилени преку поврзани медиуми и онлајн платформи, создавајќи атмосфера во која рационалната дебата беше потисната од страв, огорченост и меѓусебно сомневање.
Покрај кодираните пораки, во текот на кампањата беше забележано видливо враќање на отворена етничка омраза во јавниот простор и на социјалните мрежи. ЦИВИЛ документираше случаи на експлицитен говор на омраза, дехуманизирачки јазик и глорификација на насилството насочени кон цели заедници, како и нормализација на геноцидни слогани и песни извикувани од организирани хулигански групи на спортски настани. Особено загрижувачки беа инцидентите во кои ваквите скандирања се случуваа во присуство на високи државни функционери – вклучително и премиерот, заменик-премиерот, министерот за внатрешни работи и лидер на коалициски партнер во власта – без никаква јавна осуда или институционална реакција. Молкот во вакви контексти не функционира како неутралност, туку како премолчено прифаќање.
Во многу општини, националистичката мобилизација функционираше како примарна кампањска стратегија, намерно создавајќи вештачки тензии за консолидирање на изборните бази и одвлекување на вниманието од управувачките неуспеси и одговорноста.
Политичките елити и поврзаните медиуми користеа етничка реторика како алатка за политичка контрола, често одекнувајќи или засилувајќи наративи промовирани од регионални пропагандни центри кои нагласуваат поими на „загрозен идентитет“, „национално предавство“ или конкуренција со нулта добивка меѓу заедниците. Особено алармантно е што овие наративи повеќе не се маргинални или периферни. Тие се институционализирани, вградени во политичкиот дискурс и нормализирани во медиумскиот пејзаж.
Оваа нормализација создаде услови етничкото непријателство пошироко да циркулира низ изборниот пејзаж.
Иако националистичката мобилизација највидливо се артикулираше долж македонско-албанската поделба, мониторингот на ЦИВИЛ укажува дека етничката омраза и исклучувачката реторика циркулираа во повеќе насоки низ изборниот контекст. Иако не симетрични по обем или политичка централност, ваквите изрази кумулативно придонесоа за средина на нетолеранција и нормализирано непријателство.
Особено загрижувачки беа случаите на екстремен говор на омраза насочен кон ромските заедници, вклучително и кон кандидат за градоначалник. Овие напади ја надминаа рамката на политичка конкуренција и навлегоа во сферата на дехуманизација и социјално исклучување, зацврстувајќи долготрајни обрасци на маргинализација. Отсуството на институционална реакција на ваквите инциденти сигнализира поширок неуспех во заштитата на ранливите групи и во почитувањето на принципот на еднакво политичко учество.
ЦИВИЛ, исто така, забележа употреба на кодирани етнички пораки, отворен говор на омраза на социјалните мрежи и екстремистички скандирања на јавни и спортски настани, од кои некои содржеа геноцидна или елиминационистичка реторика. Таквите изрази не беа изолирани акти на индивидуално недолично однесување, туку дел од дозволива средина во која говорот на омраза беше толериран, релативизиран или игнориран – вклучително и во присуство на високи јавни функционери – со што се зацврстува перцепцијата дека етничкатото непријателство нема политички или правни последици.
Локалните избори во 2025 година го видоа и намерното вбризгување на антибугарска реторика и непријателство кон бугарските граѓани и идентитет во локалните кампањски наративи – често артикулирани од позиција на централна власт. Оваа форма на надворешно насочен национализам, кон земја членка на ЕУ и нејзините граѓани, беше инструментализиран за проекција на сила, одвлекување на критиката и зајакнување на опсаден менталитет, иако нема никаква релевантност за општинското управување. Употребата на вакви наративи во локален изборен контекст претставува длабока дисторзија на демократската дебата и опасна ескалација на идентитетската политика.
Етничката мобилизација функционира и како механизам на избегнување. Со рамкирање на изборите околу идентитетот, партиските елити го одвлекуваат вниманието од перзистентните управувачки неуспеси – вклучително корупцијата, клиентелизмот, институционалната нефункционалност, социјалната нееднаквост и ерозијата на јавниот интерес. Националистичката реторика така служи како замена за отчетност, овозможувајќи им на политичките актери да владеат преку поделби наместо преку резултати.
Иако оваа појава не е нова, изборите во 2025 година покажаа повисоко ниво на организација, координација и цинизам во нејзината употреба. Наместо градење доверба меѓу заедниците, политичките актери изградија ѕидови на страв, претворајќи ги локалните избори во референдуми за етничка доминација, наместо во можности за демократско локално самоуправување.
Овој модел на „национализирани“ локални избори носи длабоки последици. Тој ја испразнува локалната демократија од содржина, го замрзнува политичкиот плурализам и ја зацврстува зависноста на граѓаните од партиските структури кои распределуваат ресурси и можности по етнички линии. Логиката на етничко пазарење се прелева во сите области на јавниот живот – од вработувањето и јавните набавки, до образованието и културната политика – зајакнувајќи обрасци на исклучување и управување засновано на лојалност.
Во таква средина, демократијата се сведува на етничка аритметика, а општеството станува заложник на сопствените несигурности. Локалните избори, кои треба да им овозможат на граѓаните да ги обликуваат своите непосредни заедници, наместо тоа стануваат симболични боишта за национални агенди отуѓени од реалностите на секојдневниот живот. Резултатот не е демократски избор, туку управувана поларизација – состојба што ги слабее институциите, ја разјадува довербата и го остава локалното управување сè поиспразнето.
Овој текст е дел од публикацијата: Демократски навигатор — Мониторинг и анализа: Локални избори 2025 во Северна Македонија: Лекции што не беа научени
ЛИНК до публикацијата
Публикацијата е дел од проектот „Демократски навигатор 2025 – Стратешки одговор на дезинформациите и хибридните закани“, сеопфатна иницијатива за граѓански мониторинг и рано предупредување имплементирана од ЦИВИЛ – Центар за слобода. Проектот е поддржан од Сојузното министерство за надворешни работи на Сојузна Република Германија.
Прочитајте повеќе:
Ненаучени лекции: Избирачки список – хроничен извор на недоверба (2)
Ненаучени лекции: Притисок, клиентелизам и партиска зависност на гласачите (4)
Ненаучени лекции: Локални избори 2025 – Масовно и намерно кршење на изборниот молк (7)
Ненаучени лекции: Локални избори 2025 – Попречување на набљудувачите и медиумите (8)
