Локалните избори во 2025 година во Северна Македонија се одржаа во исклучително сложена и оспорена информативна средина. Таа беше обликувана од поширока европска безбедносна криза, тековната руска агресивна војна против Украина, постојаното странско влијание во Западен Балкан и брзото ширење на нови дигитални и технологии засновани на вештачка интелигенција во политичката комуникација.
Вештачката интелигенција не доминираше во изборниот информативен простор. Сепак, таа беше систематски присутна и одигра видлива и сè повлијателна улога во повеќе области на политичката комуникација — особено во дезинформациските практики, производството на синтетички медиуми и алгоритамската оптимизација на содржината. Иако овие појави сами по себе не беа трансформативни, тие сигнализираа критичен поместувачки момент: ВИ почна да ги надградува, забрзува и нормализира постојните екосистеми на информативна манипулација.
За време на кампањата, ВИ се појави во повеќе меѓусебно поврзани форми. Тие вклучуваа употреба на синтетички медиуми, најзабележливо дипфејкови; автоматизирани алатки за титлување, оптимизација на ангажманот и алгоритамско засилување; брз превод и локализација на наративи со странско потекло преку ВИ-потпомогнато преработување; и, на позитивен и транспарентен начин, употребата на ВИ од страна на ЦИВИЛ во продукцијата на материјали за граѓанска едукација и содржини од јавен интерес.
Искуството на Северна Македонија ја илустрира и зголемената ранливост на помалите демократии на новите форми на ВИ-потпомогната манипулација и потенцијалот на етичките актери да ја користат ВИ одговорно, во поддршка на демократската отпорност. Истите технологии што овозможуваат брзо производство на дезинформации можат, кога се управувани со транспарентност и човечки надзор, да го зајакнат јавното разбирање и медиумската писменост.
Клучна порака: ВИ не беше доминантна сила во изборниот информативен простор за време на локалните избори во 2025 година. Но, таа беше користена континуирано и стратешки во клучни области — особено синтетички медиуми, алгоритамско засилување и брза локализација на наративи — што ја прави сè порелевантен фактор и во дезинформациските напори и во иницијативите за граѓанска едукација.
Зошто овој извештај е важен
Северна Македонија се наоѓа на критична демократска фронтова линија. Земјата функционира во регион изложен на руска хибридна војна, под влијание на српски политички и медиумски мрежи и обележан со постојани странски усогласени информативни операции. Во исто време, се соочува со демократско назадување, институционална кревкост и растечка политичка и општествена поларизација.
Локалните избори во 2025 година покажуваат дека употребата на ВИ во политички и изборни контексти повеќе не е теоретска. Таа е оперативна низ целиот спектар на политичката комуникација — од сатира и оптимизација на ангажман до координирано засилување на наративи и меѓуплатформска манипулација.
Западен Балкан сè повеќе функционира како рана тест-платформа за хибридни тактики. Нормализацијата на синтетичките медиуми и ВИ-потпомогнатата пропаганда носи значителни ризици, особено преку забрзување на недовербата во институциите, замаглување на границата меѓу автентична и вештачка политичка комуникација и продлабочување на скептицизмот на граѓаните кон демократските процеси.
Во исто време, искуството на ЦИВИЛ покажува дека граѓанските организации можат — кога се поддржани од донатори и меѓународни партнери — да ја користат ВИ конструктивно за унапредување на медиумската писменост, граѓанската едукација и капацитетите за рано предупредување. Затоа, предизвикот не е дали ВИ ќе ги обликува идните избори, туку кој ќе ја обликува нејзината употреба, под кои норми и за кои цели.
Наодите презентирани во ова аналитичко известување нудат релевантни увиди и сигнали за рано предупредување за европските и меѓународните чинители. Тие можат да ја информираат еволуцијата на методологиите за изборно набљудување на ЕУ и ОБСЕ/ОДИХР, да го насочат донаторското програмирање фокусирано на демократска отпорност и да придонесат за регионална соработка насочена кон детекција и спротивставување на хибридните закани пред тие да станат структурно вградени.
Документирани и веројатни употреби на ВИ на локалните избори 2025
Вештачката интелигенција не доминираше во информативната средина за време на локалните избори во 2025 година во Северна Македонија. Нејзиното присуство не беше ниту преовладувачко ниту рамномерно видливо за пошироката јавност. Сепак, мониторингот на ЦИВИЛ укажува дека ВИ беше користена доследно, низ повеќе слоеви на политичката комуникација, на стратешки релевантни и сè понормализирани начини. Наместо да се појави како нарушувачка новина, ВИ функционираше како забрзувач и засилувач на постојните обрасци на дезинформации, пропаганда и манипулација со вниманието.
Една од највидливите манифестации на ВИ за време на кампањата беше појавата на ВИ-генерирани дипфејкови. Тие беа широко циркулирани на социјалните мрежи, иако најчесто не се работеше за масовни, измамнички кампањи. Наместо тоа, тие обично беа кратки, стилизирани или хумористични видеа и слики дизајнирани да привлечат внимание, да предизвикаат емоционални реакции и да се шират вирално. Сепак, нивната распространетост означува важна промена: нормализација на синтетичките медиуми како рутински елемент на политичката комуникација.
Дипфејковите често се користеа како алатки за исмевање и репутациска дискредитација. ЦИВИЛ забележа ВИ-генерирани содржини во кои лицата или гласовите на политички фигури беа изобличени, кандидатите беа поставени во измислени или понижувачки сценарија, или беа имплицирани изјави и однесувања што никогаш не се случиле. Иако ваквата содржина често беше претставувана како сатира или хумор, нејзината примарна функција не беше забава, туку исмевање, делегитимизација и симболичко деградирање. Влијанието на овие материјали лежи помалку во фактичката измама, а повеќе во нивната способност да ја еродираат достоинственоста, да го поткопаат кредибилитетот и да ги обликуваат емоционалните перцепции за политичките актери.
Паралелно, некои политички кампањи користеа ВИ-генерирани содржини за зголемување на видливоста на кандидатите на „поигран“ или стилизиран начин. Кандидатите беа претставувани преку футуристичка естетика, хумористична хипербола или новитетни формати дизајнирани да привлечат помлада публика, особено на платформи како TikTok и Instagram. Иако овие практики можат да изгледаат бенигни, тие придонесуваат за постепено разградување на границите меѓу легитимната креативна кампања и манипулативната синтетичка репрезентација. Линијата меѓу безопасното дигитално експериментирање и измамничката политичка комуникација станува сè понејасна, што носи значителни ризици за идните изборни циклуси.
Надвор од креирањето содржини, ВИ одигра значајна улога во алгоритамската манипулација и оптимизацијата на вниманието. Анализата на ЦИВИЛ укажува на поместување од едноставно пренесување пораки кон систематско „инженерство на вниманието“. Политички и пропагандни актери користеа ВИ-потпомогнати алатки за тестирање и усовршување на наслови, слогани, хаштази и емоционално врамување, прилагодувајќи ја содржината кон алгоритмите на Facebook, Instagram, TikTok, X и Telegram. Целта не беше само пренесување пораки, туку максимизирање на досегот, ангажманот и емоционалниот одѕив.
Овој процес беше дополнително засилен преку ВИ-овозможена меѓуплатформска синхронизација. Единечни наративи беа брзо трансформирани во повеќе формати — кратки видеа, рилс, статични објави и визуелни материјали — овозможувајќи координирани мрежи да одржуваат кохерентност и видливост низ платформите. Таквите работни текови ја зголемија отпорноста и приспособливоста на дезинформациските екосистеми, овозможувајќи наративите да опстојуваат дури и кога поединечни објави беа отстранети или намалени по видливост.
Особено загрижувачки развој беше употребата на ВИ-потпомогнати коментари и техники на микро-влијание. ЦИВИЛ документираше обрасци што укажуваат на употреба на автоматизирани или полуавтоматизирани алатки за генерирање голем број коментари што имитираат органски јавен ангажман. Овие коментари ги зајакнуваа доминантните наративи, ги напаѓаа противниците и создаваа вештачки впечаток на консензус или популарен замав. Во овој контекст, заканата не лежи само во самата содржина, туку во алгоритамското засилување произведено од адаптивни, ВИ-водени стратегии за ангажман.
Големите јазични модели (LLM) беа користени и во производството на политичка пропаганда. ЦИВИЛ забележа „аналитички“ текстови објавени на портали со низок кредибилитет и партиски платформи, кои често имитираа експертски коментар или новинарска анализа. Овие текстови покажуваа карактеристични обрасци, вклучително и речиси идентични пораки на различни сајтови, невообичаено брзи циклуси на продукција и јазична униформност несоодветна за човечко авторство. Ваквите карактеристики силно укажуваат на скалабилно, нискобуџетно генерирање политички наративи, што им овозможува на актерите да го преплават информативниот простор со привидно кредибилна, но суштински манипулативна содржина.
ВИ-водениот превод и локализација дополнително го проширија досегот на наративи со странско потекло. Алатки како автоматски превод и LLM-потпомогнато преработување овозможија брза адаптација на српски и руски поенти во македонски и албански јазик. Овие преводи често беа јазично полирани, контекстуално прилагодени и вметнати со локални незадоволства, што ги правеше надворешно генерираните наративи да изгледаат домашни. Овој процес на локализација значително ја зголемува ефикасноста на странското влијание, прикривајќи го неговото потекло и вградувајќи го во познати културни и политички рамки.
Покрај текстуалната содржина, ВИ беше широко користена и во визуелната пропаганда надвор од дипфејковите. ВИ-потпомогнатите визуелни алатки овозможија брзо производство на визуелно привлечни или провокативни мемиња, зајакнување на националистичката симболика, суптилна манипулација на фотографии за да се сугерираат скандали и речиси моментална реакција на кампањските настани. Брзината, емоционалното влијание и ниската цена на продукција значително ја зголемија нивната циркулација и убедувачка моќ.
Конечно, ЦИВИЛ документираше ВИ-овозможени прекршувања на изборниот молк. ВИ-алатките овозможија инстантна регенерација на отстранета содржина, синхронизирано објавување преку повеќе страници и мрежи и алгоритамско засилување за време на законски пропишаниот период на молк. Овие практики укажуваат на систематски обид за заобиколување на регулативата, наместо на изолирани прекршувања, дополнително поткопувајќи го интегритетот на изборните заштитни механизми.
Севкупно, овие наоди покажуваат дека ВИ не ги редефинираше изборите во 2025 година сама по себе, но сè повеќе ја структурираше продукцијата, засилувањето и нормализацијата на политичките пораки. ВИ стана вградена компонента на информативниот екосистем — компонента што ја забрзува манипулацијата, ги наградува стратегиите водени од вниманието и го предизвикува капацитетот на институциите, медиумите и граѓаните да разликуваат автентична политичка комуникација од инженерски влијанија.
Позитивна и одговорна употреба на ВИ: примерот на ЦИВИЛ
Вештачката интелигенција не беше користена исклучиво за манипулација или дезинформации за време на локалните избори во 2025 година. ЦИВИЛ ја примени ВИ на одговорен, транспарентен и експлицитно етички начин, демонстрирајќи дека истите технологии што ги злоупотребуваат злонамерни актери можат да се пренасочат кон зајакнување на демократската отпорност, јавното разбирање и граѓанското учество.
Во текот на изборниот циклус, ЦИВИЛ користеше ВИ-алатки за поддршка на иницијативи за граѓанска едукација и медиумска писменост, насочени кон тоа граѓаните подобро да ги разберат демократските процеси и да препознаваат информативна манипулација. ВИ-потпомогнатите работни текови придонесоа за продукција на јасни и пристапни објаснувања за гласачките процедури и изборните права, како и практични водичи за препознавање дезинформации, синтетички медиуми и дипфејкови. Дополнително, ВИ поддржа развој на сценаријски образовни материјали користени во обуки за млади, изборни набљудувачи и граѓански активисти, зголемувајќи го досегот и приспособливоста, додека цврсто остануваше под човечки надзор.
ВИ беше користена и во креирањето визуелни содржини со цел подобрување на јавниот пристап до информации. ЦИВИЛ користеше ВИ-потпомогнати дизајнерски алатки за продукција на чисти и пристапни илустрации и инфографици што ги сумираа наодите од мониторингот, ги истакнуваа клучните изборни ризици и ги поддржуваа напорите за јавна комуникација. Овие визуелни материјали беа дизајнирани да разјаснуваат сложени информации, а не да убедуваат или политички мобилизираат, служејќи информативна и едукативна цел во согласност со мандатот на ЦИВИЛ.
Клучно, целата ВИ-генерирана или ВИ-потпомогната содржина произведена од ЦИВИЛ беше предмет на строги етички заштитни мерки. Излезите беа прегледувани и одобрувани од човечки уредници, избегнуваа партиска или политичка порака и беа транспарентно означени како ВИ-потпомогнати каде што беше соодветно. Употребата на ВИ беше рамкирана како техничка и комуникациска поддршка, а не како замена за човечка проценка, анализа или одговорност.
Искуството на ЦИВИЛ нагласува важен заклучок: етичката и транспарентна употреба на ВИ може да ја зајакне демократијата наместо да ја поткопа. Сепак, овој потенцијал ќе остане неостварен доколку граѓанските организации не бидат опремени со соодветни ресурси, вештини и институционална поддршка за да останат конкурентни во информативна средина сè повеќе обликувана од технолошки софистицирани злонамерни актери. Без таква поддршка, асиметријата меѓу оние што манипулираат и оние што ја бранат демократската интегритет ќе продолжи да расте.
Димензии на странско влијание: конвергенција на српски и руски наративни екосистеми
Мониторингот на ЦИВИЛ укажува дека ВИ-овозможените дезинформации за време на локалните избори во 2025 година не функционираа изолирано, туку беа вградени во пошироки екосистеми на странско влијание што потекнуваат првенствено од Србија и Русија. Овие екосистеми не функционираа како одделни или конкурентни канали; напротив, тие сè повеќе конвергираа во наративна содржина, стратегии за пораки и начини на дистрибуција, формирајќи меѓусебно зајакнувачка информативна средина прилагодена на домашните ранливости.
Информативните мрежи со српско потекло одиграа особено видлива улога во засилувањето на идентитетски и националистички наративи во домашниот информативен простор. Делувајќи преку констелација на онлајн портали, страници на социјалните мрежи и неформални дигитални заедници, овие мрежи дистрибуираа содржини што ја врамуваа политичката конкуренција преку етничка лојалност, историска огорченост и културна закана. ВИ-потпомогнатите алатки беа користени за забрзување на овој процес, овозможувајќи брзо генерирање содржини, визуелна адаптација и стилска локализација што ги правеше надворешно изворните наративи да изгледаат домашни, познати и општествено вградени. Преку алгоритамско засилување и координирано споделување, ваквата содржина достигнуваше широка македонска публика, задржувајќи го изгледот на органски, „оддолу-нагоре“ дискурс.
Паралелно, руските наративи што циркулираа низ Европа беа систематски адаптирани и локализирани за домашна употреба. ЦИВИЛ забележа повторливи обрасци во кои поенти усогласени со Кремљ беа преведувани, јазично усовршувани и културно прилагодувани со помош на ВИ-алатки, овозможувајќи им беспрекорно да се вметнат во локалните незадоволства и политички анксиозности. Овие наративи ретко се појавуваа во својата оригинална геополитичка форма. Наместо тоа, тие беа прерамувани како коментари за вредности, морал, суверенитет или општествена „деконструкција“, со што се прикриваше нивното потекло, а се зачувуваше нивната стратешка намера.
Повторливи теми вклучуваа претставување на Западот како морално корумпиран или декадентен, НАТО како дестабилизирачка сила наместо безбедносна рамка, растечки „замор“ од Украина и меѓународната солидарност, како и апели кон „традиционални вредности“ поставени спроти демократскиот плурализам и нормите за човекови права. Кога се комбинираа со локални социо-економски фрустрации и идентитетска политика, овие наративи добиваа емоционална резонанца несразмерна со нивната фактичка основа.
Она што ја прави оваа конвергенција особено ефективна не е само содржината, туку начинот на кој таа ја преобликува информативната средина. Српските и руските наративи сè повеќе функционираа како комплементарни слоеви на влијание: српските мрежи обезбедуваа регионална легитимност и јазична близина, додека руските наративи нудеа идеолошка рамка и геополитичка насока. ВИ-овозможениот превод, преработување и визуелна продукција служеа како сврзно ткиво меѓу овие слоеви, овозможувајќи операциите на влијание брзо да се скалираат и континуирано да се прилагодуваат.
Преку овој механизам, странското влијание направи повеќе од внесување надворешни гледишта во домашната дебата. Тоа ја промени структурата на политичката комуникација преку привилегирање на поларизирачки идентитетски рамки, наградување на конфронтациска реторика и маргинализирање на дискурс заснован на политики. Во оваа смисла, српско- и руско-усогласените информативни текови не само што ги обликуваа мислењата; тие ги рекалибрираа стимулите во самиот политички систем, зајакнувајќи ги актерите подготвени да ја засилуваат поделбата, а ослабувајќи ги оние што застапуваат умереност, реформи или демократска отчетност.
Оваа конвергенција илустрира како современото странско влијание функционира помалку како директна пропаганда, а повеќе како стратешка интеграција во домашниот дискурс. Со вградување во локалните наративи, јазици и медиумски екосистеми, странско-усогласените пораки стануваат тешко изолирачки, регулирачки или контрирачки — особено во средини каде институционалните одговори остануваат фрагментирани или колебливи. Како резултат, изборите можат да се одвиваат формално и мирно, додека информативните темели на демократскиот избор постепено се празнат.
Влијание врз изборниот интегритет: информативно изобличување без техничко нарушување
Мониторингот на ЦИВИЛ укажува дека вештачката интелигенција не влијаеше директно врз техничката администрација на локалните избори во 2025 година во Северна Македонија. Гласачките процедури, ракувањето со ливчињата, табулацијата и формалните механики на изборниот ден не беа компромитирани преку ВИ-овозможена интервенција. Сепак, ова отсуство на техничко нарушување не смее да се толкува како отсуство на влијание. Напротив, ВИ изврши значајно и сè подефинитивно влијание врз друга димензија на изборниот интегритет: информативната средина во која гласачите ги формираа своите избори.
Најнепосредниот ефект на ВИ беше значително зголемување и на обемот и на брзината на дезинформациите што циркулираа во текот на кампањата и изборниот период. Автоматизираното генерирање содржини, брзото преработување и алгоритамската оптимизација им овозможија на политичките и пропагандните актери да шират емоционално набиени наративи во размер и со брзина што далеку ги надминуваа капацитетите на традиционалниот медиумски надзор, иницијативите за проверка на факти или институционалните механизми за одговор. Како резултат, манипулативната или погрешна содржина често стигнуваше до голема публика пред корективните или контекстуалните информации да добијат видливост.
Особено значаен развој беше нормализацијата на синтетичките медиуми. Повторливото присуство на ВИ-генерирани слики, видеа, стилизирани дипфејкови и манипулирани визуели постепено ја еродираше разликата меѓу автентична и фабрикувана содржина. Дури и кога поединечните материјали не беа отворено измамнички, нивниот кумулативен ефект ја ослабна способноста на граѓаните да ја проценуваат кредибилноста, намерата и доверливоста на изворите. Оваа ерозија на епистемичката сигурност — знаењето на што може да се верува — претставува сериозна закана за информираното демократско одлучување.
Во таква средина, гласачите се соочуваа со растечки тешкотии при проценката на автентичноста на политичките пораки, искреноста на кандидатите и доверливоста на информациите што циркулираа онлајн. ВИ-засилената содржина ги замаглуваше границите меѓу сатира, пропаганда, дезинформација и легитимно политичко изразување, создавајќи конфузија наместо јасност. Оваа двосмисленост несразмерно им користеше на актерите подготвени да ги експлоатираат емоционалните тригери, идентитетските стравови и сензационализмот.
Во исто време, ВИ-водените дезинформации ја зајакнуваа постојната поларизација. Алгоритамското засилување конзистентно фаворизираше содржини што предизвикуваа гнев, страв или огорченост, продлабочувајќи ги општествените и политичките поделби и истиснувајќи го промислениот, политики-ориентиран дискурс. Наместо да олеснува плурализам и информирана дебата, информативниот екосистем сè повеќе ја наградуваше екстремноста и конфронтацијата.
Конечно, употребата на ВИ ја прошири технолошката асиметрија меѓу злонамерните актери и демократските институции. Додека координираните мрежи, политичките оперативци и пропагандните актери брзо и флексибилно ги усвојуваа ВИ-алатките, јавните институции, изборните тела и регулаторните органи во голема мера немаа капацитет, експертиза или мандат за ефикасен одговор. Овој дисбаланс ги остави демократските актери структурно обесправени во информативниот домен.
Локалните избори во 2025 година така означуваат критичен праг: првиот изборен циклус во Северна Македонија во кој ВИ не беше периферна, експериментална или инцидентна, туку систематски вградена во политичкиот информативен екосистем. Иако нејзините ефекти беа индиректни, а не технички, тие беа длабоки. Изборите спроведени во компромитирана информативна средина можат да останат процедурно уредни, но прогресивно да ја губат способноста да ја одразат вистинската, информирана волја на граѓаните.
Стратешки ризици за 2026 и понатаму: од експериментална употреба до системска закана
Локалните избори во 2025 година означија транзициски момент во употребата на вештачката интелигенција во политичкиот информативен простор. Иако ВИ-овозможената манипулација остана релативно ограничена, фрагментирана и нерамномерно применувана, насоката за иднината е јасна. Без навремени заштитни мерки, институционална адаптација и општествена отпорност, ризиците што ВИ ги носи за демократските процеси веројатно значително ќе се интензивираат во идните изборни циклуси — особено на национални избори и во контексти со високи геополитички влогови.
Еден од најакутните ризици што се појавуваат е еволуцијата на политичките дипфејкови од маргинална или хумористична содржина во софистицирани инструменти на измама. Идните кампањи може да вклучуваат убедливо реалистични синтетички говори припишани на политички лидери, фабрикувани аудио „протекувања“ дизајнирани да симулираат приватни разговори или скандалозни видеа пуштени во последен момент со цел да се избегне проверка пред гласањето. Ваквата содржина не мора да убеди мнозинство за да биде ефективна; нејзината моќ лежи во создавањето сомнеж, конфузија и двоумење во критични моменти. Во поларизирани општества, дури и ограничената изложеност може да влијае врз излезноста, да го потисне учеството или да ги делегитимира резултатите постфактум.
Подеднакво загрижувачка е растечката способност за високо таргетирана манипулација. ВИ овозможува микротаргетирање на специфични демографски и идентитетски групи со невидена прецизност. Етничките заедници, дијаспората и младите гласачи можат да бидат адресирани со прилагодени наративи, адаптирани на нивниот јазик, културни референци, незадоволства и медиумски навики. Овој облик на персонализирано влијание ја поткопува самата идеја за заедничка јавна дебата, заменувајќи ја со фрагментирани и невидливи средини на убедување во кои различни групи примаат суштински различни политички реалности.
Таквото таргетирање е особено опасно во Западен Балкан, каде нерешените идентитетски тензии, транснационалните медиумски екосистеми и мрежите на странско влијание веќе се пресекуваат. ВИ-засиленото таргетирање им овозможува на злонамерните актери истовремено и дискретно да ги експлоатираат овие ранливости, намалувајќи ја веројатноста за детекција, а зголемувајќи го влијанието.
Со текот на времето, кумулативниот ефект на овие практики се заканува да ја еродира самата демократска доверба. Како што синтетичките медиуми стануваат нормализирани, а манипулацијата пософистицирана, граѓаните сè потешко ќе разликуваат автентична политичка комуникација од фабрикација. Оваа неизвесност ризикува да поттикне цинизам кон сите политички пораки, ослабувајќи ја довербата во институциите, медиумите и изборните процеси. Кога гласачите почнуваат да претпоставуваат дека „сè може да е лажно“, демократското учество отстапува место на неангажираност, апатија или радикализација.
Затоа, опасноста не е ограничена на поединечни дезинформациски инциденти, туку на поширока ерозија на демократскиот кредибилитет. ВИ-водената манипулација ја забрзува поларизацијата, ја наградува екстремноста и ги поткопува темелите на доверба врз кои почива демократското управување.
Без проактивни инвестиции во капацитети за детекција, етички стандарди, регулаторна адаптација и јавна отпорност, употребата на ВИ во идните избори ризикува да премине од помошна алатка за манипулација во системска закана. Искуството од локалните избори во 2025 година затоа треба да се разбере не како крајна точка, туку како рано предупредување — преглед на предизвиците што ќе го дефинираат демократското бојно поле во 2026 година и понатаму.
Стратешки препораки: Одговор на ВИ-овозможената дезинформација и хибридното влијание
Наодите од ова Специјално аналитичко известување потврдуваат дека ВИ-овозможената дезинформација повеќе не е хипотетичка или иднинска грижа. Таа е настанувачка и оперативна реалност што веќе ги преобликува изборните информативни средини. Ефективниот одговор бара координирана, повеќеслојна акција — на национално, регионално и меѓународно ниво — и јасна распределба на одговорност меѓу државните институции, независните регулатори, дигиталните платформи, медиумските актери и граѓанското општество.
ВИ-потпомогнатата манипулација функционира прекугранично, брзо се приспособува на регулаторните и информативните контрамерки и ги експлоатира структурните слабости на демократските системи. Фрагментирани, реактивни или исклучиво национални одговори затоа се структурно недоволни. Потребен е стратешки пристап што го третира информативниот простор како составен дел од изборниот интегритет и демократската безбедност.
1. Зајакнување на мониторингот, раното предупредување и детекцијата
Прв приоритет е развојот на робусни капацитети за мониторинг и рано предупредување, способни за откривање на дезинформации и координирани манипулации потпомогнати од вештачка интелигенција во реално време. Ова вклучува воспоставување или поддршка на регионална Опсерваторија за дезинформации со ВИ за Западен Балкан, изградена врз основа на национални мониторинг-јазли и заеднички аналитички стандарди. Таквата структура би овозможила систематско следење на трансферот на наративи, вкрстено засилување преку платформи и координирано неавтентично однесување што редовно ги надминува националните граници.
Индикаторите поврзани со ВИ — вклучувајќи употреба на синтетички медиуми, обрасци на алгоритамско засилување и координирана регенерација на содржини — треба да се интегрираат во постојните системи за рано предупредување поврзани со изборите и демократскиот интегритет. Посебно внимание треба да се посвети на прекуграничните информациски текови поврзани со мрежи со потекло од Србија и Русија, кои CIVIL ги документира како постојани вектори на влијание.
Ефикасниот мониторинг зависи и од подобрен пристап до податоци од платформите и транспарентна соработка со давателите на дигитални услуги. Ова мора да се спроведува во согласност со стандардите на ЕУ, фундаменталните права и принципите за заштита на податоците, обезбедувајќи независниот мониторинг да биде можен без нарушување на слободата на изразување или приватноста.
2. Градење институционални и општествени капацитети
Технолошката асиметрија во моментов им оди во прилог на злонамерните актери. Надминувањето на оваа нерамнотежа бара континуирани инвестиции во институционални и општествени капацитети. Изборните администрации, медиумските регулатори и релевантните јавни институции треба да добијат задолжителна, структурирана обука за ризиците од дезинформации поврзани со ВИ, вклучувајќи синтетички медиуми, алгоритамско засилување и техники на координирана манипулација.
Истовремено, новинарите, проверувачите на факти и граѓанските организации имаат потреба од насочено јакнење на капацитетите во области како што се детекција на дипфејкови, OSINT и дигитална форензика, алгоритамска анализа и етичка употреба на ВИ. Без ваква експертиза, демократските актери ќе останат структурно обесправени во информацискиот простор.
ВИ и медиумската писменост мора да се интегрираат и во формалните и во неформалните образовни системи, со посебен фокус на младите и на гласачите што гласаат првпат. Во средина заситена со синтетичка и емоционално оптимизирана содржина, способноста критички да се проценат автентичноста, намерата и кредибилитетот на изворот повеќе не е опција — таа е предуслов за значајно демократско учество.
3. Модернизација на правните и регулаторните рамки
Регулаторните празнини ѝ овозможуваат на манипулацијата потпомогната од ВИ да функционира со минимални последици. Затоа, националното законодавство треба да се усогласи со еволутивните стандарди на ЕУ за дигитални политички кампањи, транспарентност и отчетност. Ова вклучува воведување јасни обврски за обелоденување на политичка содржина генерирана или асистирана од ВИ, со цел граѓаните да разберат кога и како се користат синтетички алатки за да се влијае врз нив.
Правната одговорност за употребата на синтетички медиуми во политичката комуникација мора јасно да се дефинира, вклучувајќи санкции за измамни практики што намерно ги доведуваат во заблуда гласачите. Истовремено, регулацијата мора внимателно да се дизајнира за да ги заштити слободата на изразување и легитимната политичка дебата, фокусирајќи се на координирана, манипулативна и неавтентична злоупотреба, а не на цензура на содржини.
4. Прилагодување на изборното набљудување и надзорот
Методологиите за изборно набљудување мора да еволуираат за да ја одразат реалноста дека изборите повеќе не се одвиваат исклучиво на избирачките места. Информацискиот простор стана одлучувачка арена на изборната конкуренција и мора да се третира како таков.
Домашните и меѓународните набљудувачки мисии треба да интегрираат проценки на заканите поврзани со ВИ во своите рамки, поткрепени со стандардизирани индикатори за употреба на синтетички медиуми, алгоритамска манипулација и координирано неавтентично однесување. Потребна е и поблиска соработка меѓу телата за управување со изборите, медиумските регулатори и институциите за кибербезбедност за време на изборните периоди, со цел побрза детекција, атрибуција и одговор на информациски закани.
5. Заштита на информацискиот простор и медиумскиот интегритет
ВИ ја забрзува дезинформацијата, но слабата регулација и политизираните медиумски екосистеми дополнително ја засилуваат. Затоа, зајакнувањето на независноста, професионализмот и ефикасноста на медиумските регулатори — особено за време на изборни периоди — е од суштинско значење.
Професионалните и етичките стандарди за изборно известување треба активно да се промовираат, вклучувајќи одговорно постапување со дипфејкови и манипулирана содржина. Сензационалистичкото засилување на синтетички медиуми може ненамерно да им служи на целите на дезинформациските актери. Дигиталните платформи, од своја страна, треба да се охрабрат — а каде што е соодветно и обврзат — да ги спроведуваат политиките против координирана манипулација доследно и транспарентно, наместо селективно или реактивно.
6. Поддршка на етичка и продемократска употреба на ВИ
ВИ не треба да биде монопол на манипулативните актери. Демократската отпорност зависи од активна поддршка на етички, транспарентни и продемократски употреби на ВИ. Ова вклучува финансирање и проширување на алатки за граѓанска едукација базирани на ВИ, иницијативи за проверка на факти и платформи за информирање на гласачите што ја зајакнуваат јавната свест, наместо да ја експлоатираат емоционалната ранливост.
Граѓанските иницијативи што користат ВИ за демократски цели треба да бидат поддржани преку одржливо финансирање, развој на вештини и институционално признавање. Истовремено, јавно финансираните граѓански проекти треба да бидат предмет на етичка ревизија и јавно обелоденување на употребата на ВИ, со што се зајакнува транспарентноста и отчетноста.
7. Зајакнување на меѓународната и регионалната соработка
Дезинформациите потпомогнати од ВИ мора да се третираат како заеднички демократски и безбедносен предизвик, а не како исклучиво домашно прашање. Хибридните закани ги експлоатираат слабите точки преку граници, јурисдикции и институционални капацитети. Затоа, отпорноста мора да биде колективна.
Регионалната размена на знаење, заедничките обуки и споделените аналитички рамки треба активно да се поддржуваат, особено во контекст на проширувањето на ЕУ, безбедносната соработка и политиките за поддршка на демократијата. Интегрирањето на отпорноста кон дезинформации со ВИ во пошироките европски стратегии е суштинско за спречување на нормализацијата на синтетичката манипулација во новите демократији.
8. Приоритети за имплементација и стратешки поглед
Дезинформациите потпомогнати од ВИ функционираат со машинска брзина, додека демократските одговори остануваат бавни, фрагментирани и недоволно финансирани. Одложувањето на дејствувањето сè додека не се случи масовно изборно нарушување би значело реагирање предоцна. Институциите мора да ја третираат манипулацијата асистирана од ВИ како непосреден демократски ризик и да постапат соодветно — преку спроведливи регулативи, континуирани инвестиции во мониторинг-капацитети и вистинско партнерство со граѓанското општество.
Цената на неактивноста нема да се мери со технолошки неуспех, туку со еродирана доверба, нормализирана измама и намален демократски избор.
Заклучок
Локалните избори во 2025 година во Северна Македонија не беа дефинирани од вештачката интелигенција. Сепак, ова Специјално аналитичко известување покажува дека ВИ беше доследно присутна и сè повлијателна во обликувањето на изборната информативна средина. Нејзината улога не беше ниту маргинална ниту пресудна, туку индикативна за структурна транзиција: ВИ почна да се вградува во самата механика на политичката комуникација и влијанието.
Злонамерните актери ја користеа ВИ за унапредување на дезинформациите преку дипфејкови, алгоритамско засилување, брз превод и локализирана пропаганда. Иако овие алатки сами по себе не го променија фундаментално гласачкото однесување, тие значително ја зголемија брзината, обемот и софистицираноста на манипулацијата, правејќи ги лажните или погрешните наративи потешки за детекција, спротивставување и атрибуција. Во поларизирана и институционално кревка средина, дури и ограничената ВИ-овозможена интервенција има несразмерно влијание.
Во исто време, ЦИВИЛ и други демократски актери покажаа дека ВИ може да се применува транспарентно и етички за зајакнување на граѓанската едукација, медиумската писменост и комуникацијата од јавен интерес. Овој контраст ја нагласува клучната реалност на сегашниот демократски момент:
Вештачката интелигенција може да ја поддржи демократската отпорност или да го забрза демократското разградување — во зависност од тоа кој ја користи и за каква цел.
Локалниот изборен циклус во 2025 година затоа претставува и предупредување и можност. Без рана инвестиција во мониторинг капацитети, етички стандарди и компетентност на граѓанското општество, ВИ-овозможената манипулација ризикува да стане нормализирана и структурно вградена. Со навремено дејствување, пак, демократиите можат да спречат синтетичката измама да стане рутина и да го зачуваат интегритетот на политичкиот избор.
Меѓународната соработка, техничката помош и одржливата инвестиција во локалниот капацитет се суштински — не како идна можност, туку како итна демократска потреба — за заштита на изборниот интегритет во Северна Македонија, Западен Балкан и низ цела Европа.
Овој текст е дел од публикацијата: Демократски навигатор — Мониторинг и анализа: Локални избори 2025 во Северна Македонија: Лекции што не беа научени
ЛИНК до публикацијата
Публикацијата е дел од проектот „Демократски навигатор 2025 – Стратешки одговор на дезинформациите и хибридните закани“, сеопфатна иницијатива за граѓански мониторинг и рано предупредување имплементирана од ЦИВИЛ – Центар за слобода. Проектот е поддржан од Сојузното министерство за надворешни работи на Сојузна Република Германија.
Прочитајте повеќе:
Ненаучени лекции: Избирачки список – хроничен извор на недоверба (2)
Ненаучени лекции: Притисок, клиентелизам и партиска зависност на гласачите (4)
Ненаучени лекции: Локални избори 2025 – Масовно и намерно кршење на изборниот молк (7)
Ненаучени лекции: Локални избори 2025 – Попречување на набљудувачите и медиумите (8)
