Газменд Берлајоли e извршен директор на Балкан Форум, истакната тинк-тенк организација со седиште во Косово. Со повеќе од 18 години експертиза за управување со проекти, човечки ресурси и институционален и организациски развој, тој негува силни врски меѓу различни тимови во Европа, Азија и Океанија. Неговата работа опфаќа хуманитарна помош, институционален развој и демократизација со организации како што се Лекари без граници (MSF), Меѓународниот комитет за спасување (IRC), ОБСЕ, ИФЕС и ИОМ на локации како Приштина, Исламабад, Сиднеј и Мелбурн. Неговите фокусни области вклучуваат човечки и институционален развој, демократизација, граѓанско општество, избори, решавање конфликти и менторство.
Повод да го поканиме Берлајоли на ова ексклузивно интервјуто за подкастот на англиски јазик Currents (струи) беше терористичкиот напад на каналот Ибар-Лепенец на 29 ноември.
ЏАБИР ДЕРАЛА: Каква е атмосферата во Косово деновиве, после нападот на каналот Ибар-Лепенец? И како се справуваат луѓето со потенцијалните ризици во однос на снабдувањето со вода и електрична енергија овие денови?
ГАЗМЕНД БЕРЛАЈОЛИ: Па, денес, луѓето се среќни бидејќи водоснабдувањето е вратено. Тоа е привремено решение според властите, што значи дека во градовите кои беа погодени, а тоа се четири, вратено е снабдувањето со вода, вода за пиење. Но, исто така, она што е исто важно е што беа погодени и електрани, бидејќи овој канал ја снабдува една од електраните, Косово Б. И според последните информации, сé е во ред. Значи, ситуацијата е вратена во нормала.
И во таа смисла, луѓето се некако среќни што успеавме да го средиме ова. Иако, од петокот и преку викендот, можете да видите дека луѓето се загрижени и овие теми – дали треба да купиме вода и да бидеме подготвени и што следува – знаете, можете да ја почувствувате тензијата како се зголемува во средината што ја набљудував. Но, морам да кажам дека таков е случајот, затоа што беше загрижувачки чин на терор.
ДЕРАЛА: Да, од тоа што можевме да видиме, тоа е прилично голема штета. Но и чувствата на луѓето, атмосферата во општеството е доста важна. Значи, ако луѓето се задоволни со брзата реакција и барем привременото решение на проблемот, и тоа е задоволително.
Како и да е, Европска Унија го класифицира инцидентот како терористички и беше наречен терористички напад и саботажа. Според косовскиот премиер, г-дин Албин Курти, ова е напад од Србија, и го спореди со тактиките на руската агресија во Украина, додека српскиот претседател, г-дин Александар Вучиќ, негира каква било поврзаност со инцидентот. До каде е истрагата и колку се кредибилни овие спротивставени тврдења?
БЕРЛАЈОЛИ: Па, мислам дека прво и пред сé, е важно да се категоризира овој чин како чин на терор. А тоа е така, затоа што тоа беше напад на критична инфраструктура. А тоа е вистина, тоа е факт. И тогаш, секако, моето мислење е чиј интерес би бил да ги направи овие дела. И пред да избрзаме со заклучоци и да го оставиме ова на истраги, мислам, се подразбира дека главниот интерес е српскиот интерес, како и на нивниот голем брат, што е Русија, некако да ги создадат овие нови жаришта, нови конфликти или само да поттикнат нови настани за да се задржат тензиите, што се чини дека е од интерес за нив.
Но, секако, мислам дека исто така правилно е да се каже дека ова се случува во тоа време, знаете, ова не е изолирана работа. Енергетската инфраструктура е погодена и во Украина, но и во Балтичкото Море, го имаме овој кабел што беше погоден во Балтичкото Море, што ги поврзува Германија и Финска, а исто така и Естонија и Литванија.
Значи, се чини дека се слични видови на напади, што ја опишува хибридната војна од денешно време што само се обидувате да извршите притисок, економски притисок, безбедносен притисок, да ја изградите оваа голема конфузија меѓу општествата.
ДЕРАЛА: И да создадете несигурност и страв, се разбира…
БЕРЛАЈОЛИ: И страв, страв, тоа е точно. Сметам дека е потребна длабинска анализа како и истраги, за да знаеме кои се нарачателите на овие напади. Секако, во однос на истрагите во Косово, сите безбедносни сили беа вклучени, вклучително и КФОР, косовските полициски сили, а потоа НАТО, трупите на КФОР и меѓународната заедница се приклучи во осудата на нападот.
Но, што се однесува до истрагите, мислам дека додека зборуваме, има две лица приведени како осомничени, а имаше и рации во саботата и неделата, при што беа одземени мало оружје, муниција и униформи итн. Значи, да, мислам, досега, тоа е нашето мислење.
Да, но тоа привлекува многу внимание, но и искористува или ангажира многу ресурси, како домашни, така и меѓународни, што во време на почеток на зимата, во вакви времиња, ова не е многу добро за земјата, како и за регионот, морам да кажам. Значи, тоа е прилично сериозна ситуација воопшто, без оглед на тоа што има конечен одговор, кој точно или кој директно ја предизвика саботажата, овој терористички напад, или не. Ова е многу сериозна ситуација, која треба да се третира со најголема сериозност и ангажираност. Јас верувам дека е така.
ДЕРАЛА: Но тоа сето привлекува големо внимание, исто така, искористува, ангажира многу ресурси, домашни и меѓународни, кои во периоди како што е почеток на зима – не е добро за земјата, а исто така и за регионот. Значи, тоа е прилично сериозна ситуација воопшто, без оглед на тоа да се има конечен одговор, кој точно или кој директно ја предизвикал оваа саботажа, дали е терористички напад или не. Ова е ситуација со која е потребно справување со најголема сериозност и ангажираност.
БЕРЛАЈОЛИ: Апсолутно точно. Мислам, тоа е она што треба да се направи. Треба да останеме смирени, но во исто време, да бидеме многу внимателни со истрагите и да се обидеме да го анализираме секој детаљ што можеме да го најдеме и да го документираме тоа што се случило, бидејќи тоа е еден од немилите настани што се случуваат во таа област на северот на Косово, што секој ден докажува дека постои голем интерес да се држи таа област во конфликт, во голема тензија. А тоа влијае на помирувањето, мислам, што треба да биде тема за двете земји, како соодветен дијалог кој, знаете, е мотивиран кон прогресивна визија, кон помирување итн.
Но, ние не сме ни близу до таму. Во тој однос, гледаме тензии и говор на омраза и секако, лажни вести и ширење на истите од сите чинители, а потоа и за политички интереси, исто некако дома се поттикнати за нивните политички придобивки, што не помага. А тоа ја прави ситуацијата уште по матна.
Но, мислам дека властите кои се специјализирани за ова, вклучително и меѓународната заедница, треба да ги користат своите ресурси. И ова не е време да се биде неутрален. Мислам, користете ги своите ресурси и дејствувајте за да ги изведеме сторителите, или кој и да го сторил тоа, пред лицето на правдата. И тоа би го смирило и општеството исто така. Ако ги оставите со ова, знаете, неказнувањето, тоа само создава некакво…
ДЕРАЛА: Да, неказнивоста ќе доведе до уште повеќе напади и понатамошна дестабилизација на земјата и на регионот, секако. А, од тоа што ни го кажувате, можам да кажам дека ова сме гледале одново и одново, толку многу пати на Балканот.
Морам да прашам, колку е ранливо Косово на слични и други безбедносни предизвици, терористички напади и саботажи во иднина, особено со оглед на тоа дека овој напад, кој е втор најсериозен инцидент од терористичкиот напад во септември 2023 година во Бањска. Значи, колку е ранливо Косово на овој и на слични потенцијални терористички напади во иднина?
БЕРЛАЈОЛИ: Мислам дека со право може да се каже дека Косово останува кревко на овие настани. Оваа информација, знаете, ние сме плодна почва за ваквата информација да се прошири, поради тензиите кои што постојат.
Мислам дека ова варира зависно од регионот. Југот на Косово е помалку погоден, би рекол, но северот е многу погоден, бидејќи мислам дека интересот е да се држи таа област во висока тензија и мислам дека таму имате секакви дезинформации. А тоа е проблематично затоа што, знаете, во дигиталната ера во која живееме, многу е тешко да се контролираат или да се проверат фактите итн, бидејќи мотивите се да се задржи, да се подгрева, да се додава гориво во општеството, што значи дека проблемот, ситуацијата е лоша итн.
На југот на Косово, се разбира, не е совршено, идеалистично, но помалку е. Но, секако, и тука исто така, дезинформациите се користат за различни цели, главно за да се искористат тие работи за да се тепаат политичките партии и потоа да се користи тоа, знаете, за изборни придобивки итн.
Но, мислам дека сме плодна почва за дезинформации и пропаганда, затоа што не гледаме дека оваа ситуација се смирила, туку напротив ескалира. И мислам дека тоа е исто така поврзано со светот каде што сме, затоа што мислам дека е вакуум или празнина, знаете, ги имате институциите на ЕУ воспоставени, но го имате и новиот американски претседател кој ја презема функцијата за два месеци.
Значи, мислам дека ова не е засновано, но мојот инстинкт ми вели дека тука постои овој вакуум што може да се искористи.
Ако ги погледнете нападите што се случуваат во Украина или во Балтичкото Море, потоа и во Косово, а потоа и на други места на Блискиот Исток итн., ми остава впечаток дека, во ред, сега е време да се создадат нови жаришта и да се направи хаос за да го оптегнеме западот или алијансата колку што е можно подалеку за да бидат некако расеани. Значи, мислам дека е време за единство.
Мислам дека е време за демократија. Време е сите луѓе да останат смирени, но истовремено да работиме заедно за да ги ублажиме предизвиците со кои се соочуваме, а тоа се главно енергетските моментално, економските, но и безбедносните, да и безбедносните.
ДЕРАЛА: Па, добро е што зборуваме со вас, затоа што ако зборуваме со политичарите, тие како и обично ќе речат дека сé е добро, дека тие ќе ги решат проблемите и ќе ја бранат државата, дека и државата и општеството се отпорни и многу среќни.
Важно е да се соочиме со фактите и кој друг ако не актерите на граѓанското општество да ја откријат вистината. Во таа смисла, веќе зборувавте за дезинформациските кампањи и дека косовското општество, но и сите балкански општества и пошироко се исклучително ранливи на дезинформациските кампањи.
Оттаму, какво е влијанието на дезинформациите и пропагандата во Косово во последниот период, да речеме, една година – од Бањска до сега – колку е длабоко влијанието на дезинформациите и што всушност прави државата за да ги спречи деструктивните ефкти на дезинформациите и како се однесуваат другите општествени чинители во овој период? Дали има некакво решение или само се справувате од еден случај до друг?
БЕРЛАЈОЛИ: Па, се преземаат акции, но мислам дека моќта што лежи во дезинформациите и видовите на дезинформации во денешно време во дигиталната ера што ја живееме, многу е тешко да се бориме против нив. Сметам дека властите ја имаат зголемено транспарентноста во однос на прикажувањето на она што се случува и сметам дека во тој однос, ако го земеме овој пример, последниот пример, мислам дека информациите беа добри и сите релевантни органи, како и органите за итни случаи реагираа брзо, реакцијата беше добра, така што за 24 часа сé беше вратено во однос на снабдувањето со вода. Но за дезинформациите, мислам дека тоа треба да го гледаме на долг рок.
Мислам дека ова е прашање на смиреност, но, исто така, и од образовниот аспект, мислам дека треба многу да промениме во нашиот образовен систем и да вклучиме некои предмети како критичко размислување во нашите основни училишта и слично, за општеството да стане повеќе критички кон она што го читаат.
Но, како краткорочно решение, сметам дека има чинители од граѓанското општество кои се обидуваат да ги проверат фактите на вестите и да ги етикетираат, па имаме мерачи на транспарентност кои покажуваат што е лажно, а што е вистина, но не знам колку оправудување имаат тие работи, затоа што лошата приказна едноставно многу брзо се пробива кај повеќето луѓе и тогаш можете да видите од реакциите на луѓето кои зборуваат за војната, со тоа чувствувате дека да, луѓето се исплашени, се разбира, дека ова може да се влоши.
ДЕРАЛА: Мислам дека нема конкуренција во брзината, всушност, дезинформациите и пропагандните наративи неспоредливо побрзо се шират, се инсталираат или се всадуваат во главите на луѓето. Од искуството со тимот со кој работам, од следењето на дезинформациските пропагандни наративи, можам да споделам, всушност, дека напаѓачите, ентитетите на моќта кои создаваат и шират пропагандни и дезинформациски наративи, всушност, се обидуваат да предизвикаат бура од негативни чувства на страв или омраза.
Значи, може да се види, а тоа сме го виделе во други случаи, дека наративите на омраза се шират со цел да се дестабилизира и да се сее омраза и страв меѓу луѓето. Тоа е нешто што многу добро може да го очекувате ако тоа веќе не се случува, особено во делот на социјалните мрежи како Твитер, Фејсбук, Тик-Ток или некои други социјални мрежи и социјални медиуми.
БЕРЛАЈОЛИ: Направивте многу добра поента. Можам да кажам дека, гледајќи како аутсајдер, од она што се случува, целта е да се поларизира општеството што е можно повеќе. И мислам дека начинот на кој ова функционира е во основа обидот да се најдат слабите точки во општеството. И таму каде што се наоѓаат тие слаби точки, обично, тие се помеѓу екстремно десничарските групи. Тоа може да бидат исламофобични и може да бидат, знаете, антисрпски или просрпски, анти-ваксерски, анти-НАТО.
Така што, тие ги таргетираат тие групи, кои се десничарски. И секако, тие веднаш ќе се ангажираат затоа што тоа го прават екстремно десничарските групи. И тогаш како се борите со тоа? Мислам, многу е предизвикувачки да се спротивставите на тоа.
Но, мислам дека треба да се држиме до старата игра, а тоа е подобрување на транспарентноста со фактички информации, со документи, да бидеме многу реактивни и проактивни, да снабдуваме пристојни информации од властите за да ги смири општествата. Затоа што мислам дека кога доаѓа од владата или од институциите, тоа е тоа што ги смирува луѓето. И ако нема никаков одговор, тогаш тоа е прашање на луѓето само да ја користат својата имагинација и потоа да станат жртва на овие групи. И тогаш не ги контролирате нив.
ДЕРАЛА: Да. Г-дине Берлајоли, на крајот на овој разговор, вие како извршен директор на Балкан форум, една од најистакнатите тинк-тенк организации во Косово и пошироко, што би препорачале на косовската и на регионалната јавност во контекст на последниот терористички напад во Косово?
БЕРЛАЈОЛИ: Па, мојата порака за Косово е всушност, мислам дека е време кога сите треба да бидат обединети. Ова беше напад во нашата земја, на критична инфраструктура. Ова е време кога треба да се држиме заедно и да бараме соодветна истрага, тие кои што го направија ова да бидат изведени пред лицето на правдата и да имаме правично судење. Тоа е, мислам, пораката што треба да оди.
Треба да се држиме и да се придржуваме до демократските принципи. И да, треба да бидеме смирени, но во исто време, релевантните институции треба да бидат максимално подготвени, најдобро што можат и да работат со нашите сојузници, знаете, меѓународната заедница на координиран начин за да се најде решение што ќе функционира за сите, како и за регионот. Но прво и пред сé, да бидеме усогласен сите во овој поглед, затоа што ова не е само Косово, се случува во Косово, постои тренд, но јас го гледам како по глобална работа, што треба внимателно да се разгледува, но да се постапи цврсто, морам да кажам.
ДЕРАЛА: Да, и смиреност. Се разбира. Ви благодарам многу за ова интервју, г-дине Берлајоли. Имајте убав ден.
БЕРЛАЈОЛИ: Благодарам. Ми беше задоволство.
(АРХИВА) Интервју со Фердинанд Никола, експерт за безбедност, 26 септември 2024 год.
