Во пресрет на локалните избори закажани за 19 октомври 2025 година, албанската политичка сцена во Северна Македонија влезе во кампањскиот период длабоко фрагментирана, обележана со засилена конкуренција не само меѓу долгогодишните ривали, туку и меѓу поранешните коалициски партнери. Старите сојузи ослабеа, се појавија нови порамнувања, а политичкиот прагматизам сè повеќе ја замени идеолошката кохерентност.
Најзначајната промена се случи со повлекувањето на Арбен Таравари од владејачката коалиција ВЛЕН и неговото репозиционирање во опозиција, со што се преобликуваше внатрешниот баланс на албанскиот политички блок и се воведе нов пол на политичка конкуренција. Овие случувања се одвиваа во услови на засилена реторичка поларизација и пресметани сојузи, создавајќи нестабилна предизборна средина.
И покрај тактичките разлики, јавниот дискурс меѓу албанските политички актери во месеците пред изборите се консолидираше околу три доминантни наративи:
- европската интеграција на државата,
- заштитата на правата на албанската заедница и
- улогата на Тирана и Приштина во домашната политичка динамика.
Иако овие теми не се нови, нивниот интензитет и инструментализација значително се зголемија во предизборниот период, обликувајќи ги политичките позиционирања, коалициските стратегии и меѓусебните обвинувања во трката за довербата на гласачите.
ЕУ интеграција: помеѓу принципи и политички прагматизам
По парламентарните избори во мај 2024 година, беше формирана влада предводена од премиерот Христијан Мицкоски (ВМРО-ДПМНЕ) во коалиција со ВЛЕН и ЗНАМ, која јавно прогласи проевропска ориентација.
Во практика, сепак, оваа ориентација остана во голема мера декларативна. Процесот на пристапување во ЕУ остана закочен, пред сè поради нерешените уставни измени поврзани со вклучувањето на бугарското малцинство – прашање кое премиерот доследно го одбива.
Пред приклучувањето кон владејачката коалиција, претставниците на ВЛЕН инсистираа дека уставното прашање ќе биде решено во првите три месеци од новата влада. Овој рок помина без напредок и подоцна беше продолжен, што дополнително ја наруши нивната кредибилност.
Отсуството на опипливи резултати ѝ обезбеди политичка муниција на опозициската Демократска унија за интеграција (ДУИ), која – и покрај опозицискиот статус – се позиционираше како гарант и на Охридскиот рамковен договор и на европскиот пат.
Мониторингот на ЦИВИЛ укажува дека, по уставното прашање, ВЛЕН во голема мера остана реактивен, наместо проактивен актер, често повторувајќи ги ставовите на доминантниот коалициски партнер, наместо самостојно да ја обликува политиката. Наспроти тоа, фракцијата на Таравари во Алијансата за Албанците, по излегувањето од владата, ја заостри критиката, претставувајќи ја блокадата на ЕУ-агендата и дефицитите во владеењето на правото како доказ за неисполнети ветувања.
Права на Албанците: мобилизација преку институционални и симболични прашања
Јазичните права, институционалната застапеност и механизмите за еднаквост продолжија да бидат клучни алатки за мобилизација во рамки на албанскиот политички блок. ДУИ доследно го користеше наративот за „чувар на мултиетничноста“, реагирајќи на перципирани институционални слабости и инциденти со засилена видливост, особено кога реакциите на државата беа бавни или двосмислени.
Клучно прашање во овој циклус беше укинувањето на т.н. „балансер“ – административен механизам за обезбедување правична етничка застапеност при вработување во јавниот сектор, воведен како директен институционален исход од Охридскиот рамковен договор. Иако балансерот со години беше критикуван поради злоупотреби и клиентелизам, тој остана и симболичен и функционален инструмент на етничката еднаквост.
Неговото укинување од новата влада, со поддршка на ВЛЕН, беше широко доживеано во албанската јавност како повлекување од принципите на Охридскиот договор. Реакциите беа остри: ВЛЕН беше обвинет за политичка капитулација и неуспех да ги заштити правата на заедницата, додека ДУИ беше критикувана што не го реформирала механизмот за време на своето долгогодишно владеење. Оваа епизода разоткри подлабока дилема – дали постои вистинска политичка волја да се зачуваат и унапредат механизмите на мултиетничка рамнотежа, наместо нивно укинување без веродостојни алтернативи.
Тирана и Приштина: поддршка, влијание или ерозија на автономијата?
Односите со Албанија и Косово – и перцепциите за нивното влијание – останаа чувствителна и спорна димензија на албанската политика во Северна Македонија. Јавните пораки од Тирана и Приштина во текот на 2024–2025 година често беа толкувани низ призмата на внатрешната конкуренција меѓу ДУИ и ВЛЕН.
Во многу случаи, надворешните „интервенции“ се случуваа по покана на домашни актери, што отвори прашања дали таквиот ангажман ја зајакнува политичката легитимност или ја поткопува локалната автономија. Симболичните гестови – како јавната пофалба за Али Ахмети во Тирана или средбите меѓу претставници на ВЛЕН и косовскиот премиер Албин Курти – беа засилено пренесувани во домашниот контекст како сигнали на надворешно порамнување.
И владејачките и опозициските албански партии ги користеа врските со Тирана и Приштина за да тврдат дека се автентични претставници на албанската заедница. Оваа динамика, иако не нова, ги засили перцепциите за „надворешно мерење“ во внатрешната политичка конкуренција, замаглувајќи ја границата меѓу солидарноста и политичката инструментализација.
Арбен Таравари: од столб на коалицијата до независен актер
Во мај 2025 година, Алијансата за Албанците на Арбен Таравари формално излезе од владејачката коалиција, наведувајќи ги неисполнетите обврски – особено во однос на ЕУ интеграцијата и владеењето на правото. Овој потег претставуваше најсериозен раскол во рамките на албанскиот политички блок по изборите во 2024 година и институционализираше трајна поделба во ВЛЕН.
По повлекувањето, Таравари усвои јасно опозициски профил, заострувајќи ја критиката и кон владата и кон поранешните коалициски партнери. Формирањето посебна пратеничка група дополнително ги зацврсти перцепциите за трајно политичко прегрупирање.
На локално ниво, независното позиционирање на Таравари воведе трет конкурентен пол во општините претходно доминирани од ривалството ДУИ–ВЛЕН. Оваа фрагментација ја зголеми веројатноста за распрснување на гласовите, ја зголеми важноста на преговорите во вториот круг и ја засили улогата на постизборното пазарење – особено во општините со тесни разлики или значајно дијаспорско влијание.
Заклучок: три наративи, една централна борба – довербата
Европската интеграција, заштитата на правата на Албанците и оската Тирана–Приштина ја формираат рамката во која албанските политички актери ги водеа кампањите за локалните избори во 2025 година. Но, надвор од изборната аритметика, овие наративи откриваа подлабока борба: натпреварот за легитимитет и доверба кај албанскиот електорат.
Во контекст на фрагментација, засилена конкуренција и променливи сојузи, клучното прашање не беше само која партија ќе контролира повеќе општини, туку кои актери можат веродостојно да тврдат дека ги претставуваат интересите, правата и идната ориентација на албанската заедница во следниот политички циклус.
Овој текст е дел од публикацијата: Демократски навигатор — Мониторинг и анализа: Локални избори 2025 во Северна Македонија: Лекции што не беа научени
ЛИНК до публикацијата
Публикацијата е дел од проектот „Демократски навигатор 2025 – Стратешки одговор на дезинформациите и хибридните закани“, сеопфатна иницијатива за граѓански мониторинг и рано предупредување имплементирана од ЦИВИЛ – Центар за слобода. Проектот е поддржан од Сојузното министерство за надворешни работи на Сојузна Република Германија.
Прочитајте повеќе:
Ненаучени лекции: Избирачки список – хроничен извор на недоверба (2)
Ненаучени лекции: Притисок, клиентелизам и партиска зависност на гласачите (4)
Ненаучени лекции: Локални избори 2025 – Масовно и намерно кршење на изборниот молк (7)
Ненаучени лекции: Локални избори 2025 – Попречување на набљудувачите и медиумите (8)
Ненаучени лекции: Враќање на изборниот интегритет и демократската доверба – препораки на ЦИВИЛ (12)
