„Поттикнати од охрабрувачките сигнали на администрацијата на Трамп, популистичките лидери низ Централна и Источна Европа преземаат остри мерки против невладините организации, кои некогаш беа заштитени од Вашингтон, а промовираа отворена власт, помош за бегалците и често служат како проверка на авторитарните влади“, пишува новинарот Рик Лиман (Rick Lyman) во текстот објавен во вчерашното печатено издание на весникот, за кој се користени прилозите на соработници од Будимпешта, Букурешт, Софија, Братислава и Скопје.
Во Унгарија, каде движењето достигна огромни размери, поддржувачите на премиерот Виктор Орбан ги оцрнуваат невладините организации кои се „финансираат со странски средства“ – особено оние кои се поддржани од Џорџ Сорос, либералниот американски милијардер – и ги обвинуваат групите дека сакаат да ја преплават Европа со муслимански бегалци и да ги трансформираат „христијанските“ нации во мултикултурни чорби на левичарскиот глобализам. На почетокот на неделата, Золтан Ковач, главниот меѓународен портпарол на господинот Орбан, ги опиша организациите како “странски агенти финансирани од странски пари.”
Поранешниот македонски автократски премиер, Никола Груевски, повика на “де-соросоизација“ на општеството, етикетирајќи ги противниците како „соросоиди“ и поттикнувајќи го движењето “Стоп за Сорос” во јануари. Лидерот на владеачката партија на Полска, Јарослав Качински, вели дека групите финансирани од Сорос сакаат „општества без идентитет“ и ги поддржува свежите напори за нивно регулирање. Во Романија каде што стотици илјадници антикорупциски демонстранти излегоа на улиците во изминативе недели, лидерот на владеачката партија обвини дека господин Сорос „финансирал зло“ и вети дека ќе го порази. Слични напори започнаа или се зајакнаа и во Србија, Словачка и во Бугарија, по победата на господин Трамп.
„Ваквите организации мора да се потиснат со сите можни средства“, изјави за новинарите Силард Немет, потпретседател на унгарската владеачка партија Фидес. „Сметам дека треба да се остранат и верувам дека меѓународните услови се погодни за ова, со изборот на нов претседател“.
За повеќе од половина век, додека Европа најпрво се бореше со последиците од Втората Светска војна а потоа, ги отфрли советските окови, низ Европа активни се невладини организации поддржани од САД, често повикани да го објаснат западниот стил на демократски капитализам – на луѓе на кои не им биле познати ни едниот ни другиот. Нивното присуство често им пречеше на поавторитарните лидери на континентот, кои сметаат дека голем дел од групите, во најдобар случај се иритирачки и во најлош случај – заканувачки.
Традиционално, админстрацијата на САД, од двете партии, го поттикнува ширењето на демократијата и упорно ги брани ваквите групи за застапување. Но, господин Трамп изјави дека нема да го наметнува политичкиот систем на САД на други земји, и ги прифаќа некои од европските екстремно-десничарски лидери. Тој, исто така, ја критикуваше и Европската унија, и даде мошне негативни забелешки во однос на некои демократски принципи, вклучувајќи ги и неговите чести критики во однос на медиумите.
За популистичките лидери како господин Орбан, кој постојано ја води Унгарија кон т.н либерален капитализам, овој нов тон што доаѓа од Белата куќа се смета како голема можност.
„Тие го гледаат тоа како историски момент“, рече Јозеф Петар Мартин, извршен директор на унгарската канцеларија на Трансперенси Интернешнл. „Геополитичата ситуација е променета“.
Популистичките и авторитарните влади со години ги таргетираат организациите кои се „странски финансирани“ во многу делови од светот, од Кина, па до Индија, а особено во Русија на Владимир В. Путин. Слични зборувања беа честа појава и во Централна и Источна Европа, но сега, владите во Унгарија и на други места, се залагаат не само за политички говори, туку и за предлагање на закони.
„Орбан зборува за ерата на Трамп како нова меѓународна можност за Унгарија“, истакна Марта Пардави, ко-основач на унгарскиот Хелсиншки комитет, кој 30 отсто се финансира од фондации поддржани од Сорос.„Тој рече дека тоа е подарок за нас“.
Ѓергели Гулјас, потпретседател на унгарската владеачка партија, се согласи дека победата на господин Трамп создадала геополитичка клима поповолна за сегашните унгарски лидери, но предупреди да не се гледа на тоа како на решавачка причина за острите мерки против нив. „Сметам дека ова ќе го сторевме дури и Хилари Клинтон да освоеше победа“, истакна тој.
Тој и други поддржувачи на унгарската влада, велат дека негодувањето од граѓанското општество претставува премногу претерана реакција кон нешто што едноставно, е логичен обид да се принудат организациите да бидат повеќе „транспарентни“ – ефикасно вртејќи го јазикот на вагрупи против нив.
Во Унгарија, претставниците на владеачките партии првпат започнаа да ги критикуваат невладините организации кои се финансираат со странски средства во 2013 година. Следната година, мета на државните инспектори беа организации кои добиваа средства од норвешки грантови што скандинавската нација ги користи за поттикнување на социјална и економска еднаквост во поранешниот комунистички Исток.
Инспектори извршија рации на канцелариите на овие организации во Будимпешта и бараа документација од десетина други. Но во конечниот извештај на инспекторите, кој беше објавен минатата есен, не беа најдени сериозни прекршувања на унгарскиот закон, така што не беа поднесени пријави.
Но, кратко по изборот на господин Трамп, лидерите на Фидес веднаш ги обновија своите напади врз невладините организации финансирани со странски средства, бидејќи новите негативци беа групите спонзорирани од Џорџ Сорос, а воедно предложија и нови законски ограничувања. Претставниците на Фидес сé уште не ги откриле своите предлози, но велат дека имаат намера да создадат регистар на вакви организации и истите да ги принудат тие да ги откријат своите финансиски детали. Некои претставници дури предлагаат да се принудат локалните НВО лидери да ги откријат своите лични финансии.
„Се работи само за транспарентност“, вели Гулјас. „Ова е дебата која што се случува низ целиот свет. Значајна дебата за иднината на демократијата“.
Сепак, ваквите групи велат дека се работи повеќе за малтретирање и заплашување. Стефанија Капрончау, извршен директор на унгарската Унија за граѓански слободи, која повеќе од половина од своите средства ги добива од организации поддржани од Сорос, изјави дека унгарски претставници ја „тестираат водата“, со цел да видат „што би можело да помине“. Таа истакна дека нови ограничувања би имале „застрашувачки ефект“.
„Некои мали НВО организации едноставно се откажаа“, рече таа. „Се намалува волјата на луѓето да соработуваат со нас“.
Роден во Будимпешта во 1930 година, Г-дин Сорос и неговото еврејско семејство ја преживеале нацистичката окупација со лажни документи за идентификација. Со текот на времето, тој стана финансиер на Вол Стрит и на крајот направи милиони преку сопствениот фонд, Управување со инвестициски фондови (Soros Fund Management). Тој го воспостави Институтот Отворено општество како формална група за неговата филантропија и досега има дадено повеќе од 12 милијарди долари. Неговата филантропска работа промовира демократија, одговорност на владата и слобода на изразување – и, како што тој вели, е мотивирана од неговите сеќавања од животот под нацистите.
„Не би можеле да измислите подобар непријателски лик во денешно време“, рече Јан Орловски, директор на словачката канцеларија на Фондацијата Отворено општество. „Џорџ Сорос ги има карактеристиките на сите стереотипи со кои сме живееле во текот на нашиот живот – во однос на Евреите, банкарите и, во Словачка, исто така, и во однос на Унгарците“.
Крис Стоун, претседател на Фондацијата Отворено општество, ги објасни владините остри мерки како „кампања од Владини лидери кои се нетрпеливи кон институциите на демократијата“.
Македонија, која се бори да формира влада по двегодишна политичка криза, има заземено можеби и најсилен анти-Сорос став. Кампањата „Стоп за Сорос” ја поттикнува идејата дека меѓународниот притисок – од невладини организации и западни влади – го принудија неодамнешниот пад на десничарската влада на господин Груевски, кој се надева дека ќе се врати на власт.
„Ние веруваме дека во вакви матни времиња, навистина е значајно да се извади маската на т.н граѓански организации и јасно да се откријат нивните политички цели и активности, како и нивното финансирање“, рече Ненад Мирчевски, основач на движењето.
Во Полска, против зголемениот број на анти-Сорос изјави, премиерот Беата Шилдо рече дека нејзината Влада има намера да формира ново тело за да го координира државното финансирање за сите невладини организации. Во Словачка, една крајно десничарска партија предложи да се принудат НВО, кои се „финансираат со странски средтсва“, да се регистрираат при Владата. Тој обид беше неуспешен, но сепак, тоа малку придонесе кон забавувањето на бранот на анти-Сорос говорот.
„Демонски сили на злото, претставени од Сорос, Клинтонови, семејството Буш и други, сé уште се немаат помирено со поразот на изборите, така што продолжуваат да го напаѓаат Трамп и сакаат да се ослободат од него“, се вели во еден неодамнешен напис во Hlavne Spravy, десничарски словачки дневен весник.
Од моментот кога номинално Социјалистичка партија на Романија се врати на власт во декември, нејзиниот популистички лидер, Ливиу Драгнеа, врши притисок за поголема контрола врз невладините организации. “Јас имам нешто против господин Сорос“, рече Драгнеа во едно интервју на крајот најануари. Во Бугарија, Сорос како и организациите кои ги бранат човековите права се атакувани. Еден локален весник, кратко по победата на Трамп, го опиша Сорос како „либерален терорист“. Во Србија, локални десничарски и проруски публикации го поврзуваат Сорос со Ротшилдите, го истакнуваат неговото еврејско потекло и ги опишауваат неговите напори како „радикално движење против Трамп“
„А ние сме само на почетокот на приказната“, рече Ласло Мајтењи, директор на Институтот „Еотвос Кароли“ (Eotvos Karoly Institute) во Будимпешта, организација финасирана од Сорос, и левичарски коалициски кандидат за претседател во април. Откако Владата веќе ги стигматизира групите како „финансирани со странски средства“, рече тој, полесно ќе биде да се вршат идните остри мерки.
А секогаш постои и можноста дека авторитарните влади ќе се чувствуваат доволно охрабрени за едноставно да ги отфрлат организациите што им пречат.
„Тука ќе се бранат европските демократски вредности“, рече Горан Булдиоски, директор на Иницијативата за отворено општество за Европа. „Во Унгарија и Полска, не – во западна Европа. Демократијата е повеќе од една гласачка кутија и повеќе од нешто што се случува на секои четири години“.
