На меѓународната конференција „Одбрана на демократијата: Хоризонти на слободата“, Тони Поповски — граѓански активист и македонски експерт за добро владеење, децентрализација и демократска отпорност — се осврна на клучните предизвици со кои се соочуваат демократските системи на глобално ниво и ја нагласи итната потреба од зајакнување на демократската отпорност во Западен Балкан и низ Европа:
Низ целиот свет, демократијата е под притисок — што се манифестира преку дезинформации, странско влијание, поларизација, слабеење на механизмите на контрола и рамнотежа и опаѓање на јавната доверба.
Сепак, во Западен Балкан гледаме и силна демократска енергија — од граѓанското општество, од истражувачките новинари, од активните заедници и особено од младите луѓе кои бараат транспарентност, правичност и модерна европска иднина.
Овие се моќни темели на демократската отпорност.
И покрај напредокот, во нашиот регион остануваат неколку предизвици:
Владеењето на правото е нерамномерно и бара поконзистентни реформи.
Слободата на медиумите е кревка, а независните новинари се соочуваат со политички и економски притисоци.
Јавната доверба е ниска; многу граѓани, особено младите, се чувствуваат исклучени од процесите на одлучување.
Дигиталните ранливости растат, вклучително странско мешање, онлајн манипулации, дипфејкови и нетранспарентно политичко рекламирање.
За Западен Балкан, каде што информативните екосистеми веќе се кревки, ваквите празнини претставуваат реални ризици.
Затоа, дигиталната отпорност мора да биде дел од севкупната стратегија за демократска отпорност.
Граѓанскиот простор останува неконзистентен низ регионот, што ја отежнува работата на невладините организации и надзорните тела.
Во однос на пошироките трендови, дозволете ми накратко да се осврнам на Индексот на демократија на „Економист“ за 2024 година, кој нуди важна глобална перспектива.
Во него се заклучува дека глобалната демократија продолжува да опаѓа, со пад на просечната оценка на 5,17 и намалување на бројот на „целосни демократии“. Источна Европа останува меѓу регионите со најслаби резултати.
Повеќето земји од Западен Балкан сè уште се во категориите „несовршени демократии“ или „хибридни режими“.
Најсериозните долгорочни падови на глобално ниво се забележуваат кај граѓанските слободи, изборниот процес и плурализмот — токму областите суштински за демократската отпорност.
Индексот, исто така, укажува на подлабок предизвик: многу граѓани се чувствуваат непредставени и отуѓени од политиката.
Затоа, демократската отпорност бара не само силни институции, туку и обновена јавна доверба.
Во однос на очекувањата од Европската Унија, би сакал да им се придружам на оние гласови кои се залагаат за една фундаментална и моќна идеја:
Демократијата треба да се третира како европско јавно добро, исто како безбедноста, енергијата или климатската акција.
Ова значи:
Препознавање на демократијата како заедничка европска инфраструктура и обезбедување одржливи инвестиции во демократските институции, медиумите од јавен интерес, дигиталната писменост, граѓанското учество и механизмите за владеење на правото;
Вградување на демократијата низ следниот буџет на ЕУ — не како мал програм, туку како темел на европската безбедност, конкурентност и социјална кохезија.
Овој аргумент е особено релевантен за Западен Балкан: ако демократијата е европско јавно добро, тогаш нашиот регион е дел од тој заеднички простор, а градењето демократска инфраструктура тука ја зајакнува целата Европа.
Со повеќе од 30 години континуиран ангажман и активизам во граѓанскиот сектор, би сакал да нагласам неколку клучни точки за улогата на граѓанското општество:
Невладините организации, младинските групи, проверувачите на факти, независните медиуми и надзорните организации ги следат изборите, ја разоткриваат корупцијата, ги бранат правата и ја обновуваат довербата.
Често, граѓанското општество е првото што предупредува и последното што се откажува од демократските вредности.
Затоа, владите мора да го третираат граѓанското општество како партнер, а не како критичар.
На крај, би сакал да ја изразам мојата поддршка за следните приоритети за зајакнување на демократската отпорност:
Да се стави владеењето на правото во центарот — да се инсистира на транспарентни институции, независно судство и конзистентни реформи.
Да се заштитат слободата на медиумите и интегритетот на информациите — да се поддржи независното новинарство, да се обезбеди транспарентна сопственост, да се модернизираат системите за државна комуникација, рано да се детектираат манипулациите и да се соработува со граѓанското општество.
Да се изградат отпорни избори — да се обезбедат независни изборни тела, фер финансирање, еднаков пристап до медиумите и силни заштитни механизми против дигитална манипулација и дипфејкови.
Да се зајакнат граѓанското општество и младите — да се одржи отворен граѓанскиот простор, да се обезбеди стабилност на финансирањето и да им се даде на младите реално влијание во креирањето политики.
Да се зајакне регионалната и европската соработка — да се споделуваат алатки, да се координираат одговорите на дезинформациите и да се интегрира демократската инфраструктура на Западен Балкан во пошироката европска рамка.
Со конзистентни реформи, современи дигитални заштити, инвестиции во демократската инфраструктура и силно граѓанско учество, Западен Балкан може да стане позитивен пример за демократска обнова — а не ранлив граничен појас.
Да продолжиме да градиме демократии кои се доверливи, инклузивни и способни да им одолеат на предизвиците што претстојат.
