Бојан Маричиќ (поранешен вицепремиер за европски прашања и поранешен министер за правда на Северна Македонија) го одржа ова обраќање на меѓународната конференција „Одбрана на демократијата: Хоризонти на слободата“.
Во својот говор, Маричиќ ја истакна уникатноста на европската правна и институционална архитектура — особено Советот на Европа и Европската конвенција за човекови права — и предупреди дека овие темелни вредности денес се под невиден притисок. Тој се фокусираше на демократската отпорност во ерата на вештачката интелигенција, дезинформациите и хибридните закани, со посебен акцент на Западниот Балкан како регион на земји кандидати за членство во ЕУ и нивната улога во севкупната демократска безбедност на Европа:
Верувам дека европскиот континент има развиено сет на институции и меѓународни правни инструменти кои се навистина уникатни и без преседан во другите делови на светот. Европската конвенција за човекови права, заедно со Судот и пошироката структура на Советот на Европа, претставува единствено цивилизациско достигнување.
Самото јадро на Советот на Европа — и намерно го спомнувам прво — е заштитата на трите фундаментални вредности: владеење на правото, демократија и човекови права. Овие вредности се разгледуваат како целина, а целиот корпус на правни дефиниции, инструменти и судската пракса на Европскиот суд за човекови права е интегриран како составен дел од правото и вредностите на Европската Унија.
Ние веќе поседуваме многу алатки. Денешниот предизвик не е да ги измислуваме повторно, туку да ги зајакнеме, покажувајќи истовремено и отпорност и решителност во одбраната на овие вредности. Влегуваме во период во кој можеби ќе мора да се бориме за нив на повеќе фронтови и со различни средства — и мора да бидеме подготвени.
Овие вредности се граделе со децении, особено по Втората светска војна, но денес се сериозно оспорувани. Тие се доведуваат во прашање одвнатре, во рамките на Европската Унија и европскиот континент, но и однадвор, не само од традиционални противници, туку понекогаш и од традиционални партнери. Ова е предизвик со кој Европа како континент — и ЕУ како политичка структура — мора да се соочи со сериозност и стратешка подготвеност.
Кога зборуваме за демократска отпорност во европски контекст, особено во однос на вештачката интелигенција и современите технологии, неколку заклучоци се неизбежни.
Прво, синтетичките медиуми повеќе не се маргинална закана. Дипфејковите и содржините генерирани од вештачка интелигенција денес се евтини, брзи, масовно скалабилни и исклучително убедливи. Најголемата опасност не е поединечното лажно видео, туку ерозијата на самата вистина. Граѓаните почнуваат да се сомневаат во сè. Иако здравиот скептицизам е суштински за демократијата, систематското сомневање во сите утврдени факти ги поткопува демократските темели.
За Европската Унија ова претставува јасен демократски ризик. За земјите кандидати од Западниот Балкан, ризикот е уште поголем — тој станува ризик за државниот капацитет и кредибилитет, бидејќи институциите веќе функционираат со пониско ниво на јавна доверба и со ограничени ресурси за брза реакција.
Второ, дезинформациите денес функционираат како екосистем, а не како изолирани инциденти. Тие комбинираат синтетичка содржина, алгоритамско засилување, микротаргетирање и монетизација. Овие кампањи ги надминуваат националните граници и често се поврзани со геополитички интереси. Општествата на Западниот Балкан често служат како тест-полигон за наративи кои подоцна се пласираат во ЕУ, додека располагаат со значително послаби заштитни механизми.
Трето, алгоритамската манипулација ја префрла моќта од граѓаните кон нетранспарентни системи. Она што луѓето го гледаат онлајн е многу повеќе резултат на дизајнот на платформите и нивните алгоритми за препораки, отколку на вистински слободен избор. Дигиталниот сервисен акт на ЕУ се обидува да одговори на овие системски ризици, но земјите кандидати како Северна Македонија ги увезуваат истите платформи без соодветна регулаторна моќ — што ги прави поранливи на манипулација и поларизација.
Заедничката реалност станува безбедносно прашање, а не само медиумски проблем. Кога општествата не можат да се согласат околу основните факти, демократското одлучување, управувањето со кризи и јавната дебата се распаѓаат. ЕУ сè повеќе го третира интегритетот на информациите како дел од критичната демократска инфраструктура.
Хибридните закани повеќе не се потпираат првенствено на воена моќ. Тие ги експлоатираат медиумските платформи, алгоритмите и мрежните операции за влијание. Нивната главна цел е довербата — довербата во изборите, судството, медиумите, јавната администрација и демократските системи во целина. Целта најчесто е создавање конфузија, замор и цинизам, а не убедување во една конкретна лажна нарација.
Алгоритамските системи дополнително ја забрзуваат поларизацијата и го нормализираат она што може да се нарече пост-вистинска и пост-срамна политика, каде што се наградуваат скандалите и вознемирувањето, а одговорноста се намалува. Додека ЕУ реагира преку системска регулација, општествата од Западниот Балкан ги апсорбираат овие динамики без исто ниво на институционална заштита.
Затворањето на јазот во отпорноста меѓу ЕУ и Западниот Балкан не е избор — тоа е безбедносен императив. Интегритетот на информациите мора да се управува како дел од демократската инфраструктура, а не само како комуникациски предизвик.
Заштитните механизми мора да преминат од реакција на поединечни лаги кон управување со системите по дизајн. Пристапот на ЕУ преку Дигиталниот сервисен акт, АИ актот и Актот за слобода на медиуми ја одразува оваа промена — фокусирајќи се на транспарентност, отчетност и управување со системски ризици, наместо на лов на поединечни дезинформации.
Етичките и правните стандарди сè повеќе се усогласуваат околу човековите права и демократијата, што се гледа и во законодавството на ЕУ и во Конвенцијата за вештачка интелигенција на Советот на Европа. Целта не е да се забави иновацијата, туку да се осигури дека технолошката моќ нема да ја надмине демократската контрола.
Конечно, медиумската слобода и плурализмот остануваат клучни демократски заштитни механизми, особено во помалите и кревки медиумски пазари како Западниот Балкан, каде што политичките и економските притисоци многу полесно можат да ја поткопаат јавната доверба.
Доколку ЕУ сака вистинска демократска отпорност, Западниот Балкан не смее да се третира како додаток. Тој мора целосно да биде вклучен во стратешкото размислување, политиките и одбранбените механизми на Европа. Отпорна Европа е невозможна без отпорен Западен Балкан.
