АЛЕКСАНДАР ИВАНОВ
Живееме во време на инстант-информации каде медиумскиот шум е новиот терен на конфликтот, а секоја слика претставува аргумент. Иако постојат континуирани обиди преку внимателно склопени политички изјави да се влијае смирувачки, тие тешко можат да ја покријат реалноста на теренот составена од ракетни бранови, дронови и евакуациони летови. Но, под оваа површина на дневна политика и медиумска бучава, се исцртуваат нови геополитички линии кои откриваат нешто многу поважно: силата на децениски градените сојузи.
Актуелната криза околу Иран брилијантно ја илустрира способноста на САД да го капитализираат својот акумулиран дипломатски и воен потенцијал. Овој акумулиран капитал функционира како невидлив ѕид кој го претвора Иран во стратешки неодбранлива држава, колку и таа да поседува извонредни технички достигнувања, инженерска брилијантност и силен воен морал.
Парадоксот на иранската моќ и балансот на заканата
Иран не е само изолиран регионален актер; тој е клучен географски јазол што ги врзува коридорите, енергенсите и безбедносните дилеми на пошироката Евроазија. Географската положба му нуди огромни предности, пред сè позиционирајќи го како алтернатива за енергетска диверзификација на Кина, со што Пекинг купува драгоцено време за својата енергетска транзиција кон електрифицирана економија.
Сепак, иранската стратегија има една фатална структурна маана која Западот вешто ја експлоатираше. Со развојот на автентична технологија за масовно производство на дронови и балистички ракети, Иран се профилираше како режим кој претставува директна закана за сите кои не се согласуваат со неговите политики.
За да ја разбереме мрежата што Вашингтон ја исплете околу Техеран, најдобро е да се повикаме на теоријата на „рамнотежа на заканата“ (balance of threat) на Стивен Волт (Stephen M. Walt). Според класичниот реализам, државите балансираат против гола „моќ“, но Walt ја прецизира логиката: државите реагираат исклучиво на перципираната закана. Оваа закана се состои од четири елементи: агрегатна моќ, географска близина, офанзивни способности и перципирани намери. Намерите се критичниот елемент бидејќи тие се „невидливи“, но политички пресудни, претворајќи ја објективната моќ во реален страв кај соседите.
Иранската агресивна реторика, континуираната поддршка на прокси-актери кои отвораат повеќе фронтови и операциите под прагот на отворена војна ја максимизираа оваа перцепција на закана. Географската близина во Заливот – каде дистанците се кратки, а времето за реакција на проектили се мери во минути – ја направи ситуацијата уште поексплозивна, создавајќи географска компресија и постојан притисок. Ова ги принуди помалите држави во регионот панично да бараат „чадор на одвраќање“.
Архитектура на опкружувањето: Од Сирија до Заливот
САД маестрално ја искористија оваа регионална параноја. Тие не мораа да присилуваат никого на сојузништво; самата перцепција за иранската закана ги турна државите кон американскиот безбедносен чадор. Оваа стратегија на геополитичко опкружување се одвиваше методично и низ повеќе слоеви.
Прво, успешното заземање на владата во Сирија не беше само изолиран настан, туку значеше стратешко источно и јужно заобиколување на Иран, ограничувајќи ја неговата проекција на моќ кон Медитеранот.
Второ, користејќи го стравот од иранскиот ракетен потенцијал, Вашингтон со години градеше огромна радарска, поморска и авијациска инфраструктура на териториите на своите сојузници во Заливот. Оваа акумулирана моќ создаде парадоксални, но цврсти партнерства. Перцепцијата на заедничка закана ги обедини дури и историските ривали, доведувајќи до тоа Саудиска Арабија и Израел да постигнат преќутен договор да соработуваат против заедничкиот непријател.
Слонот во собата: Ризикот од вовлекување на НАТО
Вистинскиот притисок врз Иран доаѓа од вмрежувањето на овој регионален систем со пошироката евроатлантска архитектура. Во равенката за одбрана од иранските напади активно се вклучија Турција и Кипар. Тука доаѓа до израз „слонот во собата“: иако Кипар не е член на НАТО, Велика Британија таму има суверена воена база која е витален дел од овој безбедносен мозаик.
Истовремено, сигналите дека во Турција се соборуваат ирански ракети од страна на противвоздушниот систем на НАТО, отвораат сериозни прашања за можна активација на Членот 5 за колективна одбрана. Во теоријата на сојузи, ова е класичен пример за ризикот од chain-ganging (прецврсто врзување), каде масовните ракетни бранови го скратуваат времето за одлука и ја зголемуваат веројатноста за автоматизирано вовлекување на целата Алијанса во конфликтот.
Кога на својата граница имате потенцијал да го вовлечете целиот НАТО сојуз во директен судир, конвенционалната одбрана станува невозможна. Иранците брзо сфатија дека не можат отворено да бидат во војна со сите истовремено. Овој непробоен ѕид од сојузи ги обедини нивните ривали и токму затоа бевме сведоци на реторичко повлекување и деескалација од страна на иранското раководство.
Сепак, би било наивно да се верува дека акумулираната сојузничка моќ на САД целосно го парализираше Техеран. Поточно, таа го принуди на тактичко адаптирање. Ограничени во конвенционалниот маневарски простор, Иранците се враќаат на својата доктрина на „стратешка трпеливост“ и асиметрично војување, дејствувајќи преку нивната мрежа на прокси-актери (Оската на отпорот) која сè уште задржува сериозен капацитет за дестабилизација под прагот на отворена војна.
Информацискиот простор и потценетата Мека моќ
Денешните сојузи не се базираат исклучиво на физички хардвер. Офанзивноста денес има и „невидлив“ слој кој вклучува сајбер операции, дезинформации и манипулација со информацискиот простор кои ја еродираат довербата. Во таква средина, кредибилитетот се троши брзо, а се враќа бавно. Затоа, современите сојузи не се само системи за ПВО и воени бази; тие претставуваат суштинска координација на јавната комуникација, отпорност на општеството и споделување на разузнавачки проценки. Ова е таа длабока разузнавачка пенетрација која ги открива пукнатините дури и во најзатворените системи како иранскиот извршен апарат.
Оваа комплексна криза треба да послужи како силен потсетник за естаблишментот во Вашингтон за релевантноста на НАТО и вистинското значење на сојузите, наспроти површните политички тези дека Алијансата е застарена. Сојузите не се подарок од историјата; тие се стратешки капитал создаван со децении преку дипломатски труд, воена интероперабилност, заеднички стандарди и често потценетата мека моќ.
Пораката за Европа и глобалниот југ
Во оваа ситуација, Европа мора недвосмислено да застане на патот на силата и да покаже цврсто, кохезивно сојузништво со САД. Доколку се појави голема трансатлантска пукнатина, поразот во овој театар ќе значи директна победа за силата во подем – Кина. За кинеска победа не е потребен глобален воен судир; доволна е силата на геоекономијата и волуменот кој таа го нуди.
Глобалниот југ веќе одамна не е само пасивна публика која чека да го избере помалку заканувачкиот партнер. Денес, овие држави се проактивни актери кои водат мултивекторска политика – тие се активни балансери кои истовремено тргуваат со Кина, набавуваат ресурси од Русија, а бараат технолошка и безбедносна соработка со Западот. Тие гравитираат кон оној кој нуди конкретни придобивки, но многу внимателно мерат кој од глобалните хегемони претставува помала закана за нивниот суверенитет. Согласно својата „стратегија на водата“, Кина ќе се обиде во следните децении трпеливо да ги пополнува сите празнини преку економска експанзија и градење алтернативни партнерства. Сепак, овој пат кон глобално влијание не е без пречки, бидејќи кинескиот модел веќе наидува на отпор во многу земји во развој поради стравот од т.н. „стапици со долгови“ (debt traps).
Токму затоа, не смее да се дозволи стратешки вакуум. Некој мора да ги потсети новите политички струи кои ја отфрлаат меката моќ како непотребна, дека овие силни западни сојузи кои денес се обединуваат против акутната закана, се всушност плод на децении макотрпно градење институции и негување лични врски.
Инфраструктурата на доверба не се гради преку ноќ. Но, кога ќе дојде криза и кога ќе полетаат проектилите, токму тие невидливи врски стануваат видливи и одлучувачки за преживување на системот.
Проф. д-р Александар Иванов е редовен професор на Факултетот за безбедност – Скопјe, специјализиран за безбедност на животната средина, меѓународни односи и трансформација на безбедносната наука во оперативна реалност.
Авторски права и одговорност
© 2026 проф. д-р Александар Иванов и ЦИВИЛ – Центар за слобода
Сите права се задржани.
При подготовката на овој текст е користен јазичен модел GEMINI за структурна оптимизација и визуелизација на сликите по целосно упатства од авторот. Авторот ја задржува целосната одговорност за сите изнесени ставови, заклучоци и финалната верзија на текстот.
Редакциска обработка и визуелна опрема (илустрација) со помош на OpenAI/ChatGPT.
