Пишува: Џабир Дерала
Конфликтот на Блискиот Исток, што започна со американско-израелските воени удари врз Иран на 28 март 2026 година, за кратко време прерасна во мултифронтална војна со регионални и глобални импликации.
Она што првично изгледаше како ограничена воена операција, денес се развива во синхронизиран систем на конфликти — мрежен конфликт (networked conflict), во кој државите, прокси-актерите и информациските операции се испреплетуваат во динамична и тешко предвидлива ескалација.
Мултифронтална војна: од Техеран до Јемен
Во текот на изминатите 48 часа, конфликтот се прошири на повеќе географски и оперативни нивоа.
Израел изведе десетици воздушни напади врз цели во Иран, вклучително и воени и инфраструктурни објекти. Иран возврати со напади со ракети и беспилотни летала. Силите на јеменските Хути отворија нов фронт со напади врз Израел. Јужен Либан повторно станува зона на тензии со засилена активност на Хезболах. Земјите од Заливот (Саудиска Арабија, Бахреин, Кувајт) беа мета на беспилотни летала од Иран.
Учеството на Соединетите Американски Држави станува сѐ покомплексна и противречна. Од една страна, најмоќната воена сила во светот има директно учество во воените операции, со распоредување на околу 3.500 маринци во регионот. Од друга страна, евидентни се дипломатски обиди за посредување и реториката за ограничување на конфликтот. Со сета „живописна“ непредвидливост на претстедателот Доналд Трамп.
Со други зборови, светот сведочи на еден сериозен стратешки парадокс: Вашингтон истовремено ја засилува и се обидува да ја контролира ескалацијата.
Енергетски шок: глобалната економија под удар
Еден од најопасните аспекти на блискоисточната криза е нејзиното влијание врз глобалната економија. Светските економисти го питиснаа копчето за аларм.
Делумното нарушување на транспортот низ Ормускиот теснец создаде ризик за 20% од светската трговија со нафта. Цените на нафтата достигнаа над 115 долари за барел. Светските берзи реагираат со пад, а инфлаторните притисоци растат.
Ова значи дека конфликтот веќе не е само геополитички или воен, туку е системски економски шок со глобални последици.
Вториот фронт: војна на наративи
Покрај воените операции, паралелно се води и интензивна информативна и пропагандна војна. Описот на оваа војна е веќе познат.
Се појавуваат контрадикторни извештаи за штети и жртви, рециклирани или манипулирани видеа, визуелни содржини генерирани со вештачка интелигенција и агресивни политички пораки.
Доминираат три главни групи на наративи што се судираат на светската сцена.
- Иран го претставува конфликтот како одбрана од агресија.
- Израел и САД го оправдуваат како превентивна безбедносна мерка.
- Регионалните актери се обидуваат да балансираат меѓу стабилност и сопствена безбедност.
Резултатот е фрагментиран информациски простор, во кој вистината станува сѐ потешко препознатлива.
Сметката за секоја нова криза ја плаќа Украина
Додека вниманието на светот се пренасочува кон Блискиот Исток, постои реален ризик Украина да биде истисната од фокусот на меѓународната јавност и политичките приоритети. За Украина, ова не е само медиумско прашање, туку прашање на безбедност и опстанок. Намалувањето на вниманието може да значи забавување на воената и финансиската поддршка, како и слабеење на санкцискиот притисок врз Русија.
Во исто време, Кремљ веќе се обидува да ја искористи новата глобална криза за да ја засили сопствената пропаганда и да ја релативизира својата агресија. Отворањето на нови фронтови создава простор Москва да делува поагресивно на терен, сметајќи на замор и поделби кај западните сојузници.
Со други зборови, секоја нова криза, без разлика каде се одвива, ја зголемува цената што Украина ја плаќа за својата одбрана и слобода.
Дипломатијата – раштиман клавир
Во моментов, не постои јасна и координирана дипломатска иницијатива што може да ја сопре ескалацијата. Светот делува како раштиман клавир.
Западните сојузници се неусогласени, главно по линијата дека ова е војна на Трамп, а ЕУ и други НАТО сојузници одбија да се приклучат на неговата војна. Во исто време, ваквата неусогласеност ја поткопува и кохезијата на западната поддршка за Украина, отворајќи простор за релативизација на приоритетите и за замор во однос на руската војна на агресија со целосни размери против Украина која влезе во петтата година.
Земјите во регионот погоден од воени дејствија се целосно неусогласени. Иран продолжува со реториката на одбрана и одбива да разговара за предлозите на Трамп кои се, патем, конфузни и се менуваат од ден во ден. Другите земји во регионот реагираат претпазливо и фрагментирано.
Во секој случај, дипломатските сигнали заостануваат зад воените дејствија. Ова создава опасна празнина, во која воената логика ја надминува дипломатската рационалност — со последици што не се ограничени само на Блискиот Исток, туку директно се рефлектираат и врз динамиката на војната во Украина.
Разликата меѓу конфликт и катастрофа
Во наредните часови и денови, ризиците се екстремно високи. Може да се очекува понатамошна директна ескалација меѓу Иран и Израел и понатамошно проширување на војната преку прокси-актери. Ќе продолжат нападите врз енергетската инфраструктура, како и сајбер нападите врз критични системи.
Не е исклучена можноста од избивање на инцидент што може да предизвика уште поширока војна и прелевање надвор од регионот. Во такво сценарио, Украина се соочува со дополнителен ризик од намалено внимание и ресурси, додека Русија може да ја искористи ситуацијата за засилување на воените и пропагандните операции.
Дипломатијата засега не успева да најде начин да го надмине или барем да го локализира конфликтот. Треба да прифатиме дека овде се работи за мултидимензионален конфликт – воен, економски и когнитивен – што се одвива истовремено на повеќе фронтови. Опасноста не е само во оружјето, туку и во брзината на ескалацијата и хаосот во информацискиот простор. Во такви услови, разликата меѓу конфликт и катастрофа може да биде прашање на денови — или дури и часови.
Во подготовката на текстот се користени анализи на ЦИВИЛ – Центар за слобода, меѓународни медиуми и институционални извори, како и дигитални алатки и вештачка интелигенција (ChatGPT). Сите информации се уреднички проверени и контекстуализирани.
